Tom Lanoye in een notendop
Tom Lanoye begon in de jaren tachtig als poëtische hemelbestormer in Gentse studentencafés, samen met James Bordello (Peter Roose) als 'de Twee Laatste Grote Poëtische Beloften Van Net Voor De Derde Wereldoorlog'. Hij schreef polemische stukken voor studentenbladen, richtte zijn eigen uitgeverij op en debuteerde in 1985 met de verhalenbundel Een slagerszoon met een brilletje. Een televisieoptreden bij Sonja Barend datzelfde jaar maakte hem in één klap een bekende Vlaming.
Zijn werk valt uiteen in twee grotelijnen: proza en theater. De prozalijn begint met de Wase Trilogie — Een slagerszoon met een brilletje (1985), Alles moet weg (1988) en Kartonnen dozen (1991) — over opgroeien in het Waasland. Later voegde hij daar Sprakeloos (2009) aan toe, een roman over de beroerte van zijn moeder. Zijn tweede grote cyclus is De Monster Trilogie (Het Goddelijke Monster, Zwarte Tranen, Boze Tongen), een breed opgezette familiesaga over een rijke, corrupte Belgische dynastie. In het theater wordt hij internationaal geroemd om Ten Oorlog (1997), een twaalf uur lange bewerking van acht Shakespeare-koningsdrama's in verzen. De Duitse vertaling ging in première op de Salzburger Festspiele en werd in 2015 verkozen tot het meest belangwekkende toneelstuk in de Nederlandstalige theaterliteratuur. Later volgden bewerkingen van Hamlet, Koning Lear, Faust en Reinaert de Vos.
Arnon Grunberg in een notendop
Arnon Grunberg groeide op in een Joods gezin in Amsterdam, zwaar getekend door de Tweede Wereldoorlog: zijn moeder overleefde Auschwitz, zijn vader zat ondergedoken. Hij werd in 1988 van het Vossius Gymnasium gestuurd, werkte als bordenwasser en runde van 1990 tot 1993 zijn eigen kleine uitgeverij Kasimir. In 1994 debuteerde hij op 23-jarige leeftijd met Blauwe maandagen, een sterk autobiografische roman waarin de oorlogservaringen van zijn ouders een rol spelen. Het boek won de Anton Wachterprijs en het Gouden Ezelsoor, werd internationaal vertaald en door critici geroemd als 'a grotesque comedy, a rarity in Dutch literature'.
Sinds dat debuut heeft Grunberg zich ontwikkeld tot een van de meest productieve schrijvers van zijn generatie. Journalist Mark Schaevers berekende dat hij circa tweeduizend woorden per dag schrijft; literatuurwetenschapper Yra van Dijk schat zijn productie tot 2018 op tenminste zeven miljoen woorden. Zijn oeuvre omvat romans (Fantoompijn, De asielzoeker, Tirza, Moedervlekken), verhalen, essays en reportages waarin hij zich letterlijk 'onder de mensen' begeeft — als kamermeisje, soldaat in Afghanistan, op bezoek bij slachters en psychiaters. Tirza (2007) won de Libris Literatuur Prijs en de Belgische Gouden Uil, werd in veertien talen vertaald en door De Groene Amsterdammer verkozen tot belangrijkste Nederlandse roman van de eenentwintigste eeuw. In 2009 ontving hij de Constantijn Huygensprijs, in 2022 zowel de P.C. Hooft-prijs als de Johannes Vermeerprijs.
Waar ze verschillen
Schrijfstijl: barok versus aforistisch
Waar Lanoye volzinnen bouwt met meerdere lagen, nevengeschiktheid en een theatrale cadans, schrijft Grunberg in korte, pakkende zinnen die je kunt citeren als aforisme. Lanoye kan een personage over drie pagina's laten uitweiden over een jeugdherinnering; Grunberg zegt in één zin: 'Het leven dient in scène te worden gezet.' De ene schrijft breed, de andere scherp. Lanoyes stijl lijkt op een sonore toneelstem die ruimte opeist; Grunbergs stijl lijkt op een scalpel die precies snijdt waar het pijn doet.
Toon: theatraal versus ironisch
Lanoye schrijft zoals hij optreedt: met groot gebaar, retoriek, emotie die zich niet verstopt. Zijn personages huilen, schreeuwen, zweren wraak. Ze zijn barokke figuren in een moralistisch universum. Grunberg daarentegen schrijft met understatement en ironie. Zijn personages zeggen niet wat ze denken; ze denken niet wat ze voelen; ze voelen niet wat ze doen. De tragiek zit verstopt onder een laag cynisme. Lanoye zoekt confrontatie, Grunberg vermijding.
Thematiek: collaboratie versus Auschwitz
Beide schrijvers groeien op in de schaduw van de Tweede Wereldoorlog, maar vanuit een andere positie. Voor Lanoye is het België van na 1945, met zijn collaborateurs en wegkijkers, het beginpunt. De erfenis van verraad en stilzwijgen keert terug in De Monster Trilogie en in De draaischijf (2022), over kunst en collaboratie. Voor Grunberg is de Sjoah het beginpunt: zijn moeders overleving van Auschwitz, de trauma's die zich doorgeven, de onvoorspelbaarheid van het noodlot. Dit keert terug in Blauwe maandagen, Tirza, en expliciet in Bij ons in Auschwitz (2020), waarin getuigenissen rond zijn moeders overleving centraal staan.
Setting: Vlaanderen en Zuid-Afrika versus Amsterdam en New York
Lanoye schrijft over het Waasland, Antwerpen, Brussel, Kaapstad — plekken waar hij woont of vandaan komt. Zijn personages bewegen zich door een herkenbaar Vlaams-Belgisch landschap met slagerijen, katholieke seminaries, toneelgezelschappen. Grunberg schrijft over Amsterdam, Berlijn, New York, Kabul — steden waar hij werkt, reist, verblijft. Zijn personages zijn vaak ontworteld, op doorreis, in tijdelijke kamers. Lanoye schrijft vanuit een plek, Grunberg schrijft vanuit een staat van verplaatsing.
Waar ze elkaar aanvullen
Als je houdt van Lanoyes theatrale taal en brede familieverhalen, maar soms verlangt naar meer psychologische scherpte en minder uitbundigheid, dan biedt Grunberg een welkome aanvulling. Omgekeerd: als je Grunbergs aforistische stijl en ironische distantie waardeert, maar soms mist dat personages echt iets voelen of zeggen, dan biedt Lanoye een tegengewicht. Hun overlap-publiek bestaat uit lezers die niet kiezen tussen emotie en intellect, maar beide willen. Wie Lanoye leest voor zijn morele verontwaardiging over machtsmisbruik, herkent diezelfde verontwaardiging in Grunbergs reportages uit oorlogsgebieden. Wie Grunberg leest voor zijn obsessie met de onvoorspelbaarheid van het bestaan, herkent diezelfde obsessie in Lanoyes personages die ten onder gaan aan hun eigen illusies. Ze schrijven allebei over mensen die iets willen dat ze niet kunnen krijgen, en over de gevolgen daarvan.
