Elif Shafak

Elif Shafak, geboren als Elif Bilgin op 25 oktober 1971 in Straatsburg, is een Turks-Britse schrijfster en essayist. Ze schrijft zowel in het Turks als in het Engels en wordt door de Financial Times omschreven als 'Turkey's leading female novelist'. Haar werk is in bijna zestig talen vertaald. Shafak groeide op zonder vader, bij haar moeder en grootmoeder van moederskant, en bracht haar tienerjaren door in Madrid, Amman en Duitsland. Ze studeerde internationale betrekkingen aan de Middle East Technical University in Ankara, behaalde een master in genderstudies en promoveerde in de politicologie. Haar achternaam Şafak — Turks voor 'dageraad' — ontleende ze op haar achttiende aan de voornaam van haar moeder. In december 2025 werd ze benoemd tot president van de Royal Society of Literature, als opvolger van Bernardine Evaristo.

Shafak debuteerde in 1994 met het verhaal Kem Gözlere Anadolu. Haar eerste roman, Pinhan ('De Soefi'), kreeg in 1998 de Mevlana Prize voor het beste mystiek-literaire werk in Turkije. Haar tweede roman, Şehrin Aynaları ('Spiegels van de stad'), speelt tegen de achtergrond van de zeventiende-eeuwse mediterrane wereld en verweeft joodse en islamitische mystiek. Voor haar derde roman, Mahrem ('De blik'), ontving ze in 2000 de prijs van de Union of Turkish Writers. Bit Palas ('Het luizenpaleis') werd een bestseller in Turkije; hierin gebruikt ze een structuur die herinnert aan Duizend-en-één-nacht, met verhalen binnen verhalen. Tijdens een onderzoeksjaar aan Mount Holyoke College schreef ze haar eerste roman in het Engels, in Nederland verschenen als De heilige van de beginnende waanzin.

Haar internationale doorbraak kwam met De bastaard van Istanbul (2006), een familieroman waarin een Turkse en een Armeens-Amerikaanse vrouw hun gedeelde geschiedenis uitpluizen. Omdat een personage de moorden op Armeniërs tijdens de Eerste Wereldoorlog genocide noemde, werd Shafak in Turkije vervolgd wegens 'belediging van de Turksheid' onder artikel 301 van het strafwetboek. Ze riskeerde drie jaar celstraf; de zaak werd uiteindelijk geseponeerd wegens gebrek aan bewijs, maar Shafak liet zich anderhalf jaar door een lijfwacht beschermen en emigreerde daarna naar het Verenigd Koninkrijk om vrij te kunnen schrijven. Istanbul bleef in haar werk een centraal personage — een stad die ze zelf 'een bron van liefde en inspiratie' noemt.

In 2009 verscheen The Forty Rules of Love (in het Nederlands De veertig regels van liefde), een dubbelverhaal over een Amerikaanse huisvrouw en de ontmoeting tussen de dertiende-eeuwse dichter Rumi en de derwisj Shams van Tabriz. De Turkse editie, Aşk, verkocht in 2009 meer dan 200.000 exemplaren — een record voor Turkije. Shafak schreef het boek eerst in het Engels, liet het vertalen naar het Turks, herschreef die versie, en bewerkte vervolgens haar Engelse origineel opnieuw. Taal is, zoals ze zelf zegt, haar passie; die dubbele route werd kenmerkend voor haar werkwijze.

Stilistisch mengt Shafak, in de woorden van critici, Westerse en Oosterse verteltradities tot fictie die 'tegelijk lokaal en globaal' is. Haar romans schakelen vaak tussen tijdlagen en vertelstemmen, van historische figuren tot hedendaagse buitenstaanders. Terugkerende thema's zijn feminisme, soefisme, de Ottomaanse cultuur, migratie en het gevoel nergens helemaal bij te horen. Religieus fanatisme en xenofobie worden expliciet aan de kaak gesteld; politiek gevoelige onderwerpen als kindermishandeling en de Armeense genocide schuwt ze niet. Naast fictie publiceerde ze Med-Cezir, een non-fictiewerk over gender, seksualiteit en literatuur, en in 2020 het essay Zo houd je moed in een tijd van verdeeldheid.

Met 10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld (NL 2020) stond Shafak op de shortlist van de Booker Prize 2019. De roman volgt de bewustzijnsstroom van een vermoorde sekswerker in de minuten na haar dood en reconstrueert zo een leven aan de rand van Istanbul. Het eiland van de verdwenen bomen (2021) speelt op Cyprus en wordt deels verteld door een vijgenboom. Er stromen rivieren in de lucht (2024) verbindt het oude Nineve met het hedendaagse Londen en de Yezidi-gemeenschap. In 2025 en 2026 verschenen Het huis van de vier winden en De eeuwigheid in een kort moment, beide bij Nieuw Amsterdam, dat haar werk voor de Nederlandse markt uitgeeft.

Shafak schrijft daarnaast voor Europese en Amerikaanse kranten en tijdschriften, is Patron of the Human Rights Watch Book Club en sprak onder meer op het Oslo Freedom Forum. In 2026 ontving ze de Helena Vaz da Silva European Award van Europa Nostra voor het vergroten van bewustzijn rond cultureel erfgoed. Haar werk is in Turkije verschillende keren bestseller geweest en wordt in bijna zestig talen vertaald uitgegeven.

Voor wie Shafak nog niet kent en snel wil begrijpen waarom haar werk er wereldwijd toe doet: begin bij De veertig regels van liefde — het boek dat haar grootste bestseller werd en haar handtekening (dubbelverhaal, soefisme, moderne én historische laag) in zijn zuiverste vorm toont. Voor wie liever literair-ambitieus leest en van meerstemmige, politiek geladen romans houdt: 10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld is de meest geprezen ingang, bekroond met een Booker-nominatie. En wie van familiegeschiedenis en botsende culturen houdt, kan het best starten bij De bastaard van Istanbul — de roman die haar wereldwijd op de kaart zette en meteen laat zien hoe scherp ze zwijgen en herinneren tegen elkaar uitspeelt.