Mathijs Deen

Mathijs Deen (Hengelo, 14 september 1962) is een Nederlandse schrijver, radiomaker en voorlezer van luisterboeken. Hij studeerde Nederlandse Taal- en Letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en gaf er na zijn studie vier jaar lang taalvaardigheidsvakken bij de vakgroep Taalbeheersing. In diezelfde periode leerde hij als redacteur en verslaggever radio maken bij Radio Noord. Sinds 2003 is hij redactielid, presentator en documentairemaker bij het VPRO-radioprogramma OVT. In de herfst van 2021 was hij gastschrijver aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zijn werk beweegt zich tussen literaire fictie, non-fictie en, sinds een paar jaar, de krimi — een combinatie die in Nederland niet veel voorkomt, maar in Duitsland een eigen schap vult.

Zijn debuut Moeder Doen verscheen in 1997 bij de Groningse uitgeverij Passage. Datzelfde boek keerde bijna twintig jaar later terug: in licht bewerkte vorm bracht Thomas Rap het in 2016 opnieuw uit onder de titel Onder de Mensen. Tussen beide versies in verscheen in 2011 de bundel zeer korte verhalen Brutus heeft honger, die werd opgenomen in de tiplijst van de AKO Literatuurprijs. Vanaf dat moment ligt Deens hoofduitgever bij Thomas Rap, en krijgt zijn oeuvre langzaam de dubbele vorm die het nu heeft: non-fictie over landschap en geschiedenis naast fictie waarin diezelfde landschappen de hoofdrol spelen.

De non-fictie kwam eerst. De Wadden (2013), een geschiedenis van het waddengebied, werd genomineerd voor de Jan Wolkers Prijs. Over Oude Wegen (2018), een reis door de geschiedenis van Europa langs oude routes, kreeg de Halewijnprijs en een nominatie voor de Bob den Uylprijs. In 2021 volgde De Grenzeloze Rivier, verhalen uit het rijk van de Rijn. Het drietal — wad, weg, rivier — vormt samen een soort geografische trilogie: Deen leest het landschap als een archief, en gebruikt reizen, lopen en varen als manieren om geschiedenis tastbaar te maken. In 2017 kreeg zijn documentaire Shakespeares Vluchtelingen een speciale vermelding van de Stichting Nipkow.

De doorbraak in de fictie kwam met De Hollander (2022), de eerste Waddenthriller rond een Nederlandse rechercheur die in het Duits-Nederlandse grensgebied van de Waddenzee opereert. Het boek belandde in 2023 op de shortlist voor de Gouden Strop. Het vervolg, De Duiker (2023), won die prijs in 2024. Inmiddels staat de reeks op vier delen: De Hollander (2022), De Duiker (2023), De Redder (2024) en De Loods (2025); een vijfde deel, De Visser, staat gepland voor 2026. De verhalen spelen zich af op en rond het wad — eilanden, zeegaten, scheepvaartroutes — en koppelen klassiek politiewerk aan een zeer specifiek gevoel voor getijden, weer en grens. Dat laatste is geen folklore: de setting op de scheidslijn tussen Nederland en Duitsland werkt in de plots door, en verklaart mede waarom de boeken in Duitsland hun eigen leven zijn gaan leiden.

Daarnaast schreef Deen de novelle Het Lichtschip (2020), over een eenzame kok op een lichtschip voor de kust van Livorno. De Italiaanse vertaling, La Nave Faro (2022, Iperborea), werd door de havenautoriteiten van Livorno bekroond vanwege zijn verdienste als verspreider van kennis over de zeevaart. In 2025 verscheen bij Alfabet ook Gras. Vrijwel al Deens recente werk is vertaald: Unter den Menschen en Über Alte Wege verschenen vanaf 2019 bij Mare Verlag en Dumont, de Waddenthrillers lopen sinds 2022 bij Mare Verlag onder de noemer Küstenkrimi of Ostfrieslandkrimi, en De Grenzeloze Rivier kwam in 2023 in Duitsland uit als Fluss Ohne Grenzen en in 2024 in het Engels als The Boundless River bij MacLehose.

Stilistisch leunt Deens fictie zwaar op plek. Of hij nu een lichtschip, een rivier of een wadgeul beschrijft, het landschap is bij hem geen decor maar motor: de getijden, de scheepvaart en de grens bepalen wat personages kunnen doen. Die werkwijze — eerst het terrein, dan het verhaal — is herkenbaar in zowel zijn non-fictie als zijn krimi's, en verklaart waarom de twee registers elkaar in zijn oeuvre aanvullen in plaats van botsen. In de Duitse ontvangst wordt zijn werk expliciet onder de populaire noemer Küstenkrimi geschaard, een genre waarin kust, weer en kleine gemeenschappen centraal staan.

Voor wie wil weten waar Deens reputatie vandaan komt: begin bij De Duiker (2023), de met de Gouden Strop bekroonde Waddenthriller — strak, goed geplot, en representatief voor wat de reeks doet. Voor wie liever met deel één instapt: De Hollander (2022) introduceert de hoofdpersoon en de setting, en laat meteen zien hoe Deen de grensstreek gebruikt. En voor lezers die eerst de non-fictie willen proeven: Over Oude Wegen (2018), bekroond met de Halewijnprijs, is de beste ingang tot zijn manier van denken — reizen als een vorm van geschiedschrijving, en landschap als tekst die je kunt lezen.