Wat lezen na 1q84?

Wie 1Q84 goed vond vanwege de geleidelijke verschuiving naar het onverklaarbare, vindt hier hetzelfde mechanisme in langere vorm. Haruki Murakami laat de hoofdpersoon Toru Okada op zoek gaan naar zijn vermiste kat en vervolgens naar zijn vrouw, waarbij elke stap hem dieper voert in een Tokio dat niet meer helemaal het zijne is. Net als in 1Q84 wisselt de roman tussen perspectieven — Toru ontvangt brieven, hoort verhalen van anderen, dringt door in een parallelle werkelijkheid via een droge put. De structuur is ambitieuzer dan in 1Q84: drie boeken, meer vertellers, langere episoden die pas laat hun verband tonen. Wat beide romans delen is de manier waarop Murakami geweld en trauma niet direct laat zien maar via verhalen binnen verhalen — historische flashbacks naar oorlogsmisdaden in Mantsjoerije, net zoals 1Q84 terugkeert naar de gewelddadige sekte.

Deze roman keert terug naar een motief dat al in vroeg werk van Murakami opdook: een ommuurde stad waar de hoofdpersoon zijn schaduw moet achterlaten om binnen te mogen. In 1Q84 is die parallelle werkelijkheid het jaar met twee manen; hier is het een letterlijke andere stad, bereikbaar via een bibliotheek in een klein stadje. De hoofdpersoon werkt als bibliothecaris en leest langzaam door oude dromen heen, op zoek naar een jeugdliefde die misschien in die andere stad woont. Waar 1Q84 twee verhaallijnen parallel laat lopen, kiest Murakami hier voor een enkele verteller die heen en weer beweegt tussen werkelijkheden. De toon is rustiger, meer contemplatief — geen huurmoorden of sektes, maar wel dezelfde combinatie van alledaagse routine (bibliotheekwerk, maaltijden bereiden) en het onheilspellende besef dat de werkelijkheid niet stabiel is. Voor wie in 1Q84 de stilte tussen de hoofdstukken waardeerde.

Net als 1Q84 wisselt deze roman tussen twee verhaallijnen die elkaar niet meteen raken: de vijftienjarige Kafka Tamura vlucht van huis en belandt in een bibliotheek in Takamatsu, terwijl de oude Nakata — die na een mysterieus ongeluk in zijn jeugd kan praten met katten maar niet meer kan lezen — een reis begint die hem naar Kafka toe voert. Waar 1Q84 werkt met Aomame en Tengo als volwassen personages met een gedeelde herinnering, zijn Kafka en Nakata elkaars tegenpool: de jongen die te veel weet, de oude man die alles vergeten is. Beide romans gebruiken klassieke mythen als ondergrond — 1Q84 refereert aan George Orwell, Kafka op het strand aan het Oedipus-verhaal — zonder die verwijzingen expliciet te maken. Murakami laat ook hier de werkelijkheid langzaam vervagen: vissen regenen uit de lucht, een prostituee die misschien een geest is, een kolonel Sanders die verschijnt en verdwijnt. Wie 1Q84 te lang vond, let op: dit is compacter maar niet minder ambitieus.

Waar Murakami in 1Q84 twee personages door parallelle verhaallijnen laat bewegen, kiest Olga Tokarczuk voor een heel dorp met tientallen perspectieven — allemaal inwoners van Oer, een gebied in Polen dat door vier aartsengelen bewaakt wordt. Elk hoofdstuk draagt de naam van een personage of voorwerp en toont een fragment van hun leven, variërend van een paar bladzijden tot een enkele alinea. De tijd verloopt niet lineair: we springen van de ene generatie naar de andere, van de Eerste Wereldoorlog naar de jaren negentig en weer terug. Wat beide romans delen is de manier waarop het fantastische opdoemt zonder verklaring: in 1Q84 verschijnt een tweede maan, in Oer verschijnt God als zwerver en praten mensen met de geesten van dieren. Tokarczuk schrijft korter en fragmentarischer dan Murakami — geen lange scènes van koken of wachten, maar flitsen van levens die elkaar raken. Voor wie in 1Q84 de verschuiving van werkelijkheid waardeerde maar een andere structuur wil.

Net als 1Q84 is dit een roman waarin de werkelijkheid een tweede laag krijgt: onder het oppervlak van het hedendaagse Amerika leven de oude goden — Odin, Anansi, Czernobog — als vergeten immigranten, terwijl nieuwe goden (Media, Technologie) macht verzamelen. Shadow, net vrij uit de gevangenis, wordt door de mysterieuze Mr. Wednesday ingehuurd voor een onduidelijke klus en reist door roadside Amerika, waar elke stad een eigen mythologie herbergt. Waar Murakami in 1Q84 de parallelle werkelijkheid stilletjes laat binnensijpelen — een tweede maan, Little People die uit een dode geit kruipen — kiest Neil Gaiman voor een directere botsing tussen oud en nieuw. Beide romans vertrouwen erop dat de lezer geduld heeft: lange stukken waarin niets lijkt te gebeuren, episodische verhalen die pas laat hun verband tonen, een climax die niet spectaculair maar onvermijdelijk is. Gaiman schrijft met meer humor dan Murakami, maar deelt de fascinatie voor hoe mythen overleven in een moderne wereld.