Wat lezen na Bezonken rood?

Waar Bezonken rood eindigt bij de bevrijding, gaat De zondvloed verder met wat daarna kwam: repatriëring, aanpassing, de breuk tussen wie je was en wie je moet worden. Jeroen Brouwers laat zien hoe de oorlog niet ophoudt in 1945, maar doorwerkt in gezinsverhoudingen, in schoolbanken in Nederland, in de stilte rond wat er gebeurd is. Ook hier die registrerende toon, alsof de verteller zichzelf van een afstand observeert. Minder geconcentreerd dan Bezonken roed — meer episodisch, meer fragmentarisch — maar juist daardoor herkenbaarder: het kind dat probeert te begrijpen waarom thuis alles anders voelt dan bij anderen.

Na het kamp volgde het kostschool: Franciscanen in Bleijerheide, een ander soort opsluiting. Het hout is Brouwers' rekening met die jaren, geschreven op 74-jarige leeftijd met een giftigheid die niet is afgezwakt door tijd. Spanning bouwt hij niet op via plot maar via de dreiging die van iedere bladzijde afstraalt: de pedofiele pater, de zinloze rituelen, het wachten tot het misgaat. Wie in Bezonken rood herkende hoe Brouwers een collectieve ervaring (kamp) terugbrengt tot individueel lijden, vindt hier hetzelfde met instituties die hun gezag misbruiken. Structuur is strakker dan in zijn Indië-trilogie: één locatie, één periode, één afrekening.

Ook Hella S. Haasse groeide op in Indië, ook zij keerde terug naar een land dat niet voelde als thuis. Dit boek verzamelt haar brieven aan ouders tijdens de oorlogsjaren, toen zij in bezet Nederland studeerde en zij in geïnterneerd Batavia zaten. Geen naoorlogse reconstructie zoals bij Brouwers, maar documenten uit het moment zelf: wat schrijf je als je niet weet of je familie nog leeft, als je moet doen alsof alles normaal is? Haasse schrijft lichter, vlotter dan Brouwers — minder obsessief herhalend — maar de breuk tussen twee werelden is even scherp. Voor wie in Bezonken rood herkende hoe een jeugd tussen twee culturen doorwerkt, biedt dit perspectief van de andere kant: niet het kind in het kamp, maar het kind dat van verre toekeek.

Brouwers noemde dit zelf 'een ongeretoucheerd zelfportret', en dat klopt: geen chronologie, geen plot, alleen notities over zijn karakter zoals dat gevormd werd door kamp, kostschool, verhuizingen, verliezen. Meer essayistisch dan Bezonken rood, minder narratief — eerder een serie zelfonderzoeken dan een verhaal. Wie in Bezonken rood vooral de scènes onthoudt (de appèls, de honger, de doden), vindt hier de analyse: hoe heeft dit mij gemaakt tot wie ik ben? Brouwers schrijft over schaamte, woede, onvermogen tot intimiteit, alsof hij zijn eigen gedrag ontleedt als antropoloog. Geen verzoening, geen genadeloze toon die nergens verzacht.

Connie Palmen schrijft ook over levens die gevormd worden door trauma, maar waar Brouwers zichzelf tot onderwerp maakt, kiest Palmen voor een filosoof (Marie Deniet, gebaseerd op Simone Weil). Wel dezelfde obsessie met exacte formulering, met de vraag of taal ooit kan vatten wat er echt gebeurd is. De wetten is gebouwd als een filosofisch betoog, niet als een memoir, maar de stem — onverbiddelijk, intellectueel, zonder zelfmedelijden — zal herkenbaar zijn. Palmen laat zien hoe iemand die alles doordenkt, zichzelf kapot kan denken. Voor wie in Brouwers' werk niet alleen de oorlog zocht, maar ook de worsteling met taal als enig gereedschap.