Wat lezen na Het verdriet van Belgie?

Claus' tweede roman, geschreven twee decennia voor Het verdriet van België, toont dezelfde meervoudige verteltechniek en plastische stijl, maar dan in een veel compacter formaat. Het verhaal speelt op verschillende tijdslagen tegelijk, portretteert een Vlaamse samenleving in verval, en combineert het poëtische met het rauw-realistische op een manier die het latere meesterwerk al aankondigt. Waar Het verdriet van België zich uitstrekt over honderden pagina's en een hele bezetting, comprimeert De hondsdagen vergelijkbare thema's — het verstikkende katholicisme, de Vlaamse kleinburgerij, de seksuele repressie — tot een intense, haast fieberachtige roman die in zijn concentratie soms nog harder toebeurt dan het latere opus magnum.

Tom Lanoye deelt met Claus de Vlaamse literaire DNA: een scherpe blik op burgerlijke hypocrisie, een voorliefde voor grove taal naast lyrische passages, en de behoefte om familie-intimiteit te verstrengelen met politieke context. In Sprakeloos vertelt hij over zijn moeder die na een beroerte haar spraakvermogen verliest — een langzaam aftakelen dat Lanoye beschrijft met dezelfde mengeling van tederheid en cynisme die Claus kenmerkt. Waar Claus de Tweede Wereldoorlog als achtergrond gebruikt voor persoonlijke trauma's, gebruikt Lanoye het persoonlijke trauma van zijn moeder om de geschiedenis van naoorlogse Vlaanderen te duiden. De stem is rauwer, directer dan die van Claus, maar de techniek — het vermengen van registers, het weigeren van sentiment — is verwant.

Voor wie vooral de taal van Het verdriet van België boeit — de manier waarop Claus registers mengt, dialect inzet, beelden opbouwt — is deze verzamelbundel essentieel. Hier staat Claus' poëzie van vijf decennia, van de experimentele jaren vijftig tot de meer geconcentreerde late gedichten. De politieke scherpte, het historische bewustzijn en de seksuele directheid die het proza kenmerken, krijgen hier hun rauwste vorm. Een gedicht van tien regels kan bij Claus hetzelfde bewerkstelligen als vijf pagina's proza: een wereld oproepen waarin privé en politiek, lichaam en geschiedenis, op elkaar botsen. De vroege gedichten uit Tijd en Mens laten zien hoe Claus' stijl vorm kreeg; de latere bundels tonen een verdichting die het proza niet altijd haalt.

Stefan Hertmans reconstrueert in dit boek het leven van zijn grootvader, die als simpele soldaat de Eerste Wereldoorlog meemaakte en later als amateurkunstenaar zijn herinneringen in cahiers noteerde. Net als Claus in Het verdriet van België mengt Hertmans historisch panorama met intieme familiegeschiedenis, maar waar Claus fictionaliseert en meerdere stemmen inzet, blijft Hertmans dichter bij de documenten. Het resultaat is evengoed een roman over hoe oorlog doorwerkt in generaties, hoe simpele mensen in grote geschiedenis verstrikt raken, en hoe kunst — schilderen bij de grootvader, schrijven bij de kleinzoon — de enige manier is om dat te verwerken. De toon is ingetogener dan die van Claus, maar de obsessie met waarheidsgetrouwheid en de weigering om geschiedenis te idealiseren is dezelfde.

Jeroen Olyslaegers plaatst zijn tweeling-protagonisten in de negentiende-eeuwse Antwerpse bourgeoisie en laat ze opgroeien in een keurslijf van gehoorzaamheid en conventie dat doet denken aan de katholieke verstikking in Het verdriet van België. De manier waarop Olyslaegers de repressie van individuen door instituties beschrijft — de kerk, het patriarchaat, de klassenverhoudingen — heeft iets Clausiaans, al is zijn proza strakker, meer beheerst. Waar Claus de collaboratie als politiek trauma centraal stelt, kiest Olyslaegers voor de burgerlijke moraal als systeem van onderdrukking. Voor wie in Het verdriet van België vooral de kritiek op Vlaamse zelfgenoegzaamheid en het portret van een samenleving die haar kinderen opeet waardeert, biedt De wonderen een vergelijkbaar ongemak, alleen een eeuw eerder gesitueerd.