Wat lezen na Het verlof?

De roman waarmee Bernlef in 1984 doorbrak, en die Het verlof al aankondigde. Hier volg je Maarten Klein door het dementeringsproces: hij zoekt de badkamer in zijn eigen flat, herkent zijn vrouw niet meer, maakt zinnen af die nergens heen leiden. Waar Het verlof bestaat uit losse notities, is Hersenschimmen een doorlopend verslag — langer, uitgebreider, met meer ruimte voor de angst en desoriëntatie die ook in Het verlof sluimeren. Beide boeken delen dezelfde methode: Bernlef schrijft vanuit het bewustzijn van iemand die de grip verliest, zonder dat bewustzijn van buitenaf te verklaren of te duiden.

Acht verhalen over oude mensen die merken dat het leven kleiner wordt. Een man die zijn hond uitlaat en vergeet waar hij woont. Een vrouw die een brief schrijft aan iemand die ze ooit kende, maar de naam niet meer weet. Bernlef beschrijft de dagelijkse gang van zaken — boodschappen doen, de krant lezen, een bezoek krijgen — en laat zien hoe die routine ineens onbegrijpelijk wordt. De verhalen zijn kort, soms niet meer dan een paar pagina's, net als de notities in Het verlof. Waar Het verlof abstract en fragmentarisch is, geeft Hondedromen concrete situaties en personages, maar de toon is hetzelfde: rustig, nauwkeurig, zonder dramatiek.

Gedichten uit 2010, twee jaar voor Het verlof. Veel ervan gaan over wat je kwijtraakt: woorden die je niet meer vindt, gezichten die je vergeet, plekken die er niet meer zijn. Bernlef schrijft korte gedichten — soms zes, zeven regels — die één moment vasthouden. Een stoel in de tuin. Een foto van iemand die je ooit kende. Het register is hetzelfde als in Het verlof: concreet, zonder opsmuk, met oog voor het moment waarop iets verdwijnt. Waar Het verlof proza is dat eruitziet als notities, zijn dit gedichten die eruitzien als notities. Beide laten zien hoe Bernlef op het eind van zijn leven werkte: spaarzaam, precies, zonder versiering.

Het zevende en laatste deel van Het Bureau, waarin Maarten Koning met pensioen gaat en merkt dat de dagen ineens leeg zijn. Voskuil beschrijft hoe Maarten door de flat loopt, koffie zet, zijn vrouw observeert, nadenkt over wat hij zou kunnen doen — en niets doet. Waar Bernlef het verlies van grip beschrijft, toont Voskuil het verlies van structuur: geen werk meer, geen collega's, geen reden om op te staan. Beide auteurs werken met herhaling en dagelijkse routine, beide laten zien hoe iemands werkelijkheid kleiner wordt. Voskuils toon is ironischer, meer geïnteresseerd in sociale omgangsvormen, maar het ritme is vergelijkbaar: langzaam, nauwkeurig, zonder hoogtepunten.

Een man verliest zijn zoontje bij een ongeluk en probeert daarna zijn leven voort te zetten. Thomése schrijft in korte hoofdstukken — soms niet meer dan een pagina — over de dagen na het verlies: wakker worden, ontbijten, naar het werk gaan, terugkomen. Geen grote emotionele uitbarstingen, maar de registratie van hoe iemands wereld ineens leeg is. Waar Bernlef beschrijft hoe iemand zijn eigen werkelijkheid kwijtraakt, toont Thomése hoe iemand door een werkelijkheid beweegt die zinloos is geworden. Beide auteurs gebruiken korte, heldere zinnen en vermijden dramatiek. Het verschil: bij Bernlef verdwijnt de grip van binnenuit, bij Thomése door een externe gebeurtenis.