Wat lezen na Kartonnen dozen?

In Sprakeloos neemt Tom Lanoye het derde deel van de Wase Trilogie voor zijn rekening — opnieuw autobiografisch, nu over zijn moeder die na een beroerte haar spraakvermogen verliest. Wat in Kartonnen dozen nog familiescènes aan de keukentafel waren, wordt hier een pijnlijke aftakeling. De toon is directer, minder ironisch, maar de structuur blijft dezelfde: heen en weer tussen heden (het ziekbed) en verleden (jeugdherinneringen). Lanoye schrijft over verdriet zonder pathos, met concrete observaties — hoe iemand langzaam verdwijnt terwijl je erbij staat. Voor wie de vier vrouwen uit Kartonnen dozen herkende: hier zie je wat er met één van hen gebeurt. Zwaarder, maar net zo beeldend.

Ruimte was het debuut van Stefan Hertmans in 1981 — een jonge man die terugkijkt op zijn jeugd, met dezelfde mix van afstand en herkenning als Lanoye. Waar Kartonnen dozen begint met 'Dit is een Morgenland', opent Ruimte met precies die zin. Hertmans schrijft over een katholieke opvoeding, over de spanning tussen wie je was en wie je wilde worden, over erotiek en familiegeheimen. Het proza is beeldender, poëtischer dan Lanoye, met langere zinnen en meer stilte tussen de scènes. Maar de onderliggende beweging is dezelfde: een volwassen verteller die zijn jeugd probeert te begrijpen zonder hem te romantiseren. Voor wie Lanoye's Waasland herkende: Hertmans doet hetzelfde met zijn eigen jaren zeventig.

Een slagerszoon met een brilletje was Lanoye's prozadebuut uit 1985 — korte verhalen over dezelfde Wase jeugd als in Kartonnen dozen, maar scherper, rauwer, met minder afstand. Hier zie je de jonge Lanoye die nog zoekt naar zijn toon: de ironie is er al, maar de melancholie nog niet. De verhalen gaan over zijn vader in de slagerswinkel, over klasgenoten op het seminarie, over eerste seksuele ervaringen. Waar Kartonnen dozen een roman is met ruimte voor terugblik, zijn dit scènes zonder verzoening — brokstukken van een jeugd die nog te dichtbij is om te begrijpen. Voor wie de slagerij uit Kartonnen dozen herkende: hier staat hij nog achter de toonbank.

Kom hier dat ik u kus van Griet Op de Beeck volgt Mona op drie leeftijden — kind, vierentwintig, vijfendertig — en laat zien hoe een jeugd doorwerkt in wie je later wordt. Waar Lanoye schrijft over vier vrouwen aan de keukentafel, schrijft Op de Beeck over een moeder die wel aanwezig is maar emotioneel onbereikbaar. Dezelfde concrete details: hoe een gezin eet, wat er niet gezegd wordt, hoe een kind leert overleven. Het verschil: Op de Beeck schrijft vanuit het meisje zelf, niet met de afstand van de volwassen verteller. Minder ironie, meer directe pijn. Voor wie in Kartonnen dozen herkende hoe een jeugd je vormt: hier zie je diezelfde mechaniek, maar zonder deBuffer van humor.

Alles moet weg uit 1988 is Lanoye's tweede roman — opnieuw over een jonge man die worstelt met zijn verleden, maar nu met meer vaart en minder melancholie. Waar Kartonnen dozen herinneringen langzaam opbouwt, gooit Alles moet weg ze er in één beweging uit. De hoofdpersoon probeert zichzelf opnieuw uit te vinden, weg van het Waasland, maar de jeugd blijft achtervolgen. Lanoye schrijft hier sneller, met kortere hoofdstukken en meer dialoog. Het is het middendeel van de Wase Trilogie: na de jeugd (Een slagerszoon), vóór de terugblik (Kartonnen dozen). Voor wie de obsessieve liefde in Kartonnen dozen herkende: hier zie je wat eraan voorafging — de poging om te ontsnappen voordat je beseft dat dat niet kan.