Wat lezen na Naar Merelbeke?

Waar Naar Merelbeke het perspectief van een kind in een naoorlogs dorp vastlegt, gaat Oorlog en terpentijn een generatie terug: de grootvader van Stefan Hertmans die als jonge man door de Eerste Wereldoorlog ploegt en daarna nooit meer helemaal uit die oorlog stapt. Beide boeken delen dezelfde kern: een individu wiens innerlijk leven radicaal botst met de buitenwereld, iemand die probeert schoonheid te redden (in Oorlog en terpentijn door te schilderen, in Naar Merelbeke door te dromen) maar keer op keer wordt teruggeworpen op de realiteit. Hertmans gebruikt in beide gevallen authentieke bronnen — cahiers van de grootvader hier, herinneringen uit eigen jeugd daar — maar verdicht die tot een soort grensgebied tussen document en fictie. De toon is zakelijker, de personages ouder, maar het patroon hetzelfde: een verbeelding die probeert te overleven in een wereld die er niets van moet hebben.

De tweelingbroer en -zus in De wonderen van Jeroen Olyslaegers groeien op in een vergelijkbaar verstikkend milieu: een Antwerpse bankiersfamilie eind negentiende eeuw die hun kinderen vormt met harde hand, met regels die de verbeelding platslaan. Net als de jongen in Naar Merelbeke zoeken ze een uitweg in innerlijke werelden — bij Ambrose in muziek, bij Amandine in dromen van vrijheid — maar die werelden worden consequent afgestraft door de werkelijkheid. Olyslaegers schrijft met dezelfde combinatie van afstand en compassie als Hertmans: hij toont hoe een cultuur individuen klein maakt, maar doet dat zonder psychologische simplificaties. De hoofdstukken zijn kort, de focus verplaatst zich van tweelingbroer naar -zus en terug, en het einde laat zien dat zelfs illusies van ontsnapping slechts illusies blijven. Waar Hertmans de jaren vijftig en zestig gebruikt als decor, kiest Olyslaegers de fin de siècle, maar het mechanisme is hetzelfde: een cultuur die zijn kinderen opvreet.

De bekeerlinge draait rond een jonge vrouw in elfde-eeuws Zuid-Frankrijk die converteert van christendom naar jodendom — een keuze die haar leven op zijn kop zet en haar van haar familie verwijdert. Waar Naar Merelbeke werkt met de binnenkant van een kind dat probeert de wereld te begrijpen, gaat De bekeerlinge over iemand die de wereld wél begrijpt maar weigert zich aan te passen. Hertmans reconstrueert haar verhaal op basis van middeleeuwse documenten en archeologische vondsten, maar schrijft met dezelfde aandacht voor de kloof tussen verlangen en realiteit, tussen wat iemand wil en wat de wereld toelaat. De toon is droger, de structuur sprongsgewijs (Hertmans haakt zijn eigen zoektocht door de Provence aan het historische verhaal), maar het patroon blijft: een individu dat botst met de collectieve moraal en daar niet van terugdeinst. Minder speels dan Naar Merelbeke, maar met dezelfde weigering om makkelijke antwoorden te geven.

De opgang is het verhaal van Claude, een jonge man in de late jaren zestig die in Parijs probeert zich te bevrijden van zijn oorsprong, van zijn afkomst, van de verwachtingen die een Vlaams milieu op hem projecteert. Net als de jongen in Naar Merelbeke groeit Claude op met een overschot aan verbeelding, maar waar de jongen in Merelbeke nog kind is, staat Claude op het punt de wereld in te stappen — en ontdekt dat die wereld hem niet wil zoals hij zichzelf wil. Hertmans schrijft met een terughoudendheid die ontroert: geen groot drama, alleen de details van een leven dat langzaam uit elkaar valt omdat het niet weet waar het thuishoort. De structuur is fragmentarischer dan Naar Merelbeke, meer literair in de zin van woordkeuze en zinsbouw, en het perspectief dat van een oudere verteller die terugkijkt op een jeugd die hij pas achteraf begrijpt. Wie Naar Merelbeke waardeert om de combinatie van empathie en analyse, vindt dat hier terug, maar in een ander leven, in een andere tijd.

Mona groeit op in een gezin dat functioneert volgens de regels van respectabiliteit: naar buiten toe lijkt alles in orde, maar binnen hangt een spanning die nooit wordt uitgesproken. Griet Op de Beeck volgt Mona vanaf haar kindertijd tot ver in haar volwassenheid en laat zien hoe die vroege spanning doorwerkt in alle keuzes die Mona later maakt — in relaties, in werk, in hoe ze zichzelf definieert. Net als Naar Merelbeke gaat het over een perspectief dat de wereld donkerder maakt dan hij is omdat het zichzelf niet mag zijn, maar waar Hertmans de nadruk legt op verbeelding en illusie, zoomt Op de Beeck in op de concrete manieren waarop een gezin zijn leden vormt. De toon is warmer, meer gericht op herkenning dan op analyse, en de vorm lineairder: geen sprongen in tijd, alleen een geleidelijke opbouw van inzicht. Minder speels, directer, maar met dezelfde kern: het besef dat je bent wie je bent geworden, of je dat nu wilt of niet.