Wat lezen na Oorlog en terpentijn?

Hier gebruikt Stefan Hertmans dezelfde methode als in Oorlog en terpentijn, maar dan voor een vrouw uit de elfde eeuw. Weer begint het met een plek — nu een vervallen huis in de Provence — en weer graaft hij door archieven, reist hij routes na, vult hij gaten tussen documenten. De bekeerlinge Hamoutal, een joodse vrouw die christen werd en daarna terugkeerde naar haar geloof, blijft net zo ongrijpbaar als grootvader Urbain, en dat is precies wat Hertmans laat zien: hoe je iemand uit het verleden probeert te begrijpen met de brokstukken die over zijn. Waar Oorlog en terpentijn gaat over oorlog en kunst, gaat dit over geloof en geweld, maar de structuur — persoonlijk onderzoek verweven met historisch verhaal — is identiek.

Net als Hertmans werkt Jeroen Olyslaegers vanuit familiedocumenten en archieven, maar waar Oorlog en terpentijn één leven door twee wereldoorlogen volgt, spreidt Olyslaegers zich uit over een hele Antwerpse bankiersfamilie eind negentiende, begin twintigste eeuw. Tweeling Amandine en Ambrose groeien op in een milieu waar respectabiliteit alles is en afwijking wordt gestraft. Olyslaegers schrijft in korte, scherpe hoofdstukken die tussen personages springen — minder chronologisch dan Hertmans, maar net zo gericht op wat mensen verzwijgen. Beide boeken laten zien hoe familiegeheimen generaties lang doorwerken, en hoe je als schrijver die stiltes moet respecteren én doorbreken.

Waar Oorlog en terpentijn gaat over grootvader Urbain, gaat De opgang over moeder Julia — een vrouw die haar hele leven vocht tegen een geestelijke instabiliteit waar niemand over sprak. Hertmans gebruikt dezelfde techniek: brieven, gesprekken die hij zich herinnert, medische dossiers, en zijn eigen herinneringen als kind dat niet begreep wat er aan de hand was. Het boek is rauwer en directer dan Oorlog en terpentijn, minder afstand door geschiedenis, meer confrontatie met wat er in je eigen gezin gebeurde. Beide boeken gaan over kunstenaarschap — grootvader die schilder wilde worden, moeder wier creatieve energie geen uitweg vond — en over hoe stilte binnen families ontstaat.

Ook Tom Lanoye schrijft over zijn moeder, maar waar Hertmans' moeder worstelt met haar geest, verliest Lanoyes moeder na een beroerte haar taal. Sprakeloos is directer en bozer dan Oorlog en terpentijn — geen archiefonderzoek maar dagboek, geschreven terwijl het gebeurt. Toch delen beide boeken iets: ze laten zien hoe iemands identiteit gekoppeld is aan wat ze kunnen uitdrukken. Grootvader Urbain kon pas op hoge leeftijd zijn oorlog opschrijven; Lanoyes moeder kan helemaal niet meer. Beide auteurs worstelen met dezelfde vraag: hoe vertel je het verhaal van iemand die zelf niet meer kan vertellen, zonder hen te verraden?

Dit is geen roman maar een essay, geschreven tijdens de coronapandemie, over hoe we omgaan met historische trauma's en hedendaagse crises. Hertmans refereert aan Viktor Klemperer, aan de Eerste Wereldoorlog, aan zijn grootvader — en verbindt dat met politieke polarisatie nu. Het werkt als een sleutel tot wat hij in Oorlog en terpentijn deed: waarom hij die cahiers opende, waarom familiegeschiedenis en grote geschiedenis onlosmakelijk verbonden zijn. Waar Oorlog en terpentijn laat zien hoe één soldaat de Grote Oorlog beleefde, laat Verschuivingen zien hoe we collectief met historisch geheugen omgaan — en waarom dat nu zo urgent is.