Wat lezen na ReinAard?

Ook hier neemt Tom Lanoye een klassieker — Shakespeare's oorlogsdramas — en smijt die door de vleesmolen van eigentijdse woede. Waar ReinAard de hypocrisie van dieren blootlegt, gaat Ten oorlog frontaal de confrontatie aan met macht, geweld en politieke manipulatie. De taal is net zo rauw en ritmisch, vol toneelmatige bombast die nooit zomaar 'mooi' wil zijn. Het verschil: waar de vos zijn vijanden afstraft met list, zijn hier koningen en generaals bezig elkaar met retoriek en wapens kapot te maken. Beide boeken delen dat gevoel van onvermijdelijk geweld, verpakt in taal die zelf ook aanvalt.

Geen bewerking deze keer, maar wel diezelfde scherpe blik op wat mensen van elkaar maken. Twee Belgische ballingen in Buenos Aires, de een vlucht voor een gebroken huwelijk, de ander voor een verleden dat niet wil loslaten. Lanoye meet hier af hoe ver je kunt vluchten voor jezelf, en wat er overblijft als alle maskers af zijn. Net als ReinAard draait het om machtsrelaties — niet tussen dieren, maar tussen mensen die elkaar nodig hebben en elkaar daardoor kapotmaken. De toon is minder theatraal dan ReinAard, maar de wrevel zit er net zo diep in. Voor wie Lanoyes scherpte zoekt buiten het kader van een klassieker.

Het prozadebuut uit 1985 laat zien waar het allemaal begon: een jongen die niet past in de slagerij van zijn vader, die te slim is voor zijn omgeving, en die daarom met woorden terugslaat. Vier verhalen over opgroeien in het Waasland, vol dezelfde bitsheid die later ReinAard vorm zou geven. Hier is de toon nog rauwer, de woede directer, de ironie soms nog grimmiger. Waar de vos zijn vijanden afstraft met sluwheid, straft de jonge Lanoye zijn herkomst af met een pen. Voor wie wil zien hoe die stem zich vormde, en hoe autobiografie en fictie bij hem altijd door elkaar lopen.

Ook Stefan Hertmans graaft in verhalen uit het verleden, maar waar Lanoye klassiekers ontmantelt, reconstrueert Hertmans een familiegeschiedenis. Zijn grootvader overleefde de Eerste Wereldoorlog, verloor zijn grote liefde, en schreef het allemaal op in oude cahiers. Hertmans vult de gaten met archiefonderzoek en verbeelding, en creëert zo een verhaal dat even genadeloos is als ReinAard — alleen is de wreedheid hier menselijk, historisch, en dichterbij. Geen theater, maar portret. Geen spot, maar empathie. Voor wie na Lanoyes bewerking honger heeft naar een ander soort omgang met oud materiaal.

Een Antwerps bankiersgezin eind negentiende eeuw, een tweelingbroer en -zus die tegen de keurslijven van hun stand vechten. Jeroen Olyslaegers schrijft met een soort koude woede over wat er gebeurt als mensen in hokjes geduwd worden, en wat er in hen kapotgaat als ze proberen uit te breken. Waar ReinAard zijn dieren laat bijten in een systeem van hypocrisie, laat Olyslaegers zijn personages stikken in een wereld van regels en verwachtingen. De toon is minder theatraal, de taal strakker, maar het thema — wat doen machtsverhoudingen met mensen — is verwant. Voor wie Lanoyes maatschappijkritiek ook graag in historisch keurslijf leest.