Wat lezen na Tilburg Trilogy. De J. Kessels-romans?

Wie de zelfironische toon van de Kessels-romans waardeert, vindt hier een andere Thomése: scherper, donkerder, minder beschermd door humor. Een zwemmer raakt verstrikt in schuld en verlies na een ongeluk. Geen alter ego meer, maar een hoofdpersoon die rechtstreeks met zijn falen wordt geconfronteerd. De zinsbouw blijft precies, de observaties even geslepen, maar de redding komt niet van vriendschap of nostalgie — ze komt van onder water, onverwacht en niet altijd compleet. Een boek dat laat zien wat Thomése's proza kan dragen als de ironie even opzijstaat.

Dit is het boek dat P.F. Thomése internationaal op de kaart zette, en het is autobiografisch zonder enige schermtijd. Na de dood van zijn dochter Isa schrijft hij over het zoeken naar taal die groot genoeg is voor zo'n verlies. Geen ironie, geen alter ego, geen vriendschap als buffer. Wel dezelfde precisie als in de trilogie, maar nu zonder afstand. Wie Thomése's stem herkent in de Kessels-boeken — die combinatie van nabijheid en reflectie — ziet hier waar die stem vandaan komt. Een sober, onverbiddelijk boek dat laat zien wat autobiografisch schrijven betekent als de materie niet te ironiseren valt.

Thomése's debuut, bekroond met de AKO Literatuurprijs in 1991, verzamelt verhalen over vergeten figuren uit de Nederlandse geschiedenis — van ontdekkingsreizigers tot randpersonages uit archieven. Het is het begin van zijn methode: kleine levens groot maken, afstand nemen door via historische detours te werken, observeren met oog voor absurditeit. Geen J. Kessels hier, maar wel de verteltrant die later in de trilogie terugkomt: een verteller die zich verhoudend schrijft tot zijn materiaal, die ruimte maakt door structuur. Voor wie de trilogie goed vond vanwege de manier van kijken, niet alleen de materie.

Waar Thomése in de Kessels-romans zijn geheugen organiseert via vriendschap en reizen, schrijft J. Bernlef in Hersenschimmen over een man die zijn geheugen kwijtraakt door dementie. Eerste persoon, korte zinnen, een stem die langzaam verdwijnt in verwarring. Geen ironie, geen afstand — Bernlef laat de lezer dwalen door een hoofd dat zichzelf niet meer kan ordenen. Het is een andere manier van autobiografisch proza: niet herinneringen die worden gekoesterd, maar herinneringen die oplossen. Voor wie in Thomése's werk de spanning waardeert tussen wat je vasthoudt en wat je verliest.

Een reis door Spanje, een vriendschap die zich ontvouwt in brieven, een verteller die zichzelf observeert terwijl hij schrijft. Cees Nooteboom deelt met Thomése de neiging om via reizen en landschappen innerlijke bewegingen te vangen, en om vriendschap te gebruiken als lens. Waar Thomése naar Hamburg en Tilburg gaat, trekt Nooteboom door Spanje; waar Kessels als alter ego functioneert, gebruikt Nooteboom correspondentie als structuur. Beide schrijvers maken van beweging door de wereld een manier om stil te staan. Een eleganter, meer mediterraan boek dan de trilogie, maar met vergelijkbare aandacht voor plaats en vriendschap.