Wat lezen na Verzameld nachtwerk?

Waar Verzameld nachtwerk fragmenten verzamelt die in de marge ontstonden, is Schaduwkind het boek dat P.F. Thomése schreef toen hij níet kon schrijven — na de dood van zijn dochtertje Isa. Het is zijn meest directe, meest ontblote tekst: korte stukken die proberen taal te vinden voor iets dat buiten de taal valt. De structuur lijkt op die van Verzameld nachtwerk — losse notities, herinneringen, pogingen — maar hier is het verlies het enige onderwerp. Geen ironie, geen beschouwing over cultuur of politiek, alleen de poging om door te schrijven terwijl alles stilstaat. Voor wie in Verzameld nachtwerk de kwetsbare kant van Thomése herkende, is dit het boek waar die kwetsbaarheid volledig centraal staat.

In Verzameld nachtwerk cirkelt Thomése voortdurend rond schuld, verlies en de vraag hoe je daarmee verder leeft. De onderwaterzwemmer maakt daar een volledige roman van: een man die iemand niet kon redden, die daarna onderduikt in een leven onder water, letterlijk en figuurlijk. Het is een van zijn meest geconcentreerde romans, zonder de structurele experimenten van zijn vroegere werk, maar met dezelfde intensiteit waarmee hij in de essays van Verzameld nachtwerk over zijn eigen positie schrijft. Hier wordt dat een verhaal over iemand die probeert te verdwijnen, maar ontdekt dat je niet kunt stoppen met bestaan. De toon is directer dan in de verzamelde stukken, maar de obsessie met onherstelbaarheid is dezelfde.

Deze bloemlezing toont J. Bernlef in al zijn verschijningsvormen: romans, gedichten, essays, notities. Het is een verzameling die — net als Verzameld nachtwerk — laat zien hoe een schrijver denkt in verschillende registers, hoe een gedachte soms een verhaal wordt en soms een essay. Bernlef en Thomése delen een soberheid, een wantrouwen tegenover grote woorden, en een voorkeur voor de kleine, concrete waarneming boven de brede cultuurkritiek. Waar Thomése in zijn nachtwerk schrijft over ironie en engagement, schrijft Bernlef over stilte en geheugen. Beide auteurs zijn op hun best in de marge, in teksten die niet precies weten wat ze willen zijn — en daar juist hun kracht uit halen.

Thomése's debuut uit 1990, bekroond met de AKO Literatuurprijs, laat al zien hoe hij verhalen bouwt rond vergeten of verdwenen figuren uit de vaderlandse geschiedenis. Het zijn teksten die ergens tussen fictie en essay zweven, tussen reconstructie en verbeelding. In Verzameld nachtwerk speelt hij met diezelfde ruimte — teksten die niet precies verhaal zijn, maar ook geen zuiver essay. Zuidland heeft een vergelijkbare fascinatie voor het marginale, voor wat buiten het officiële verhaal valt. De toon is afstandelijker dan in het latere werk, meer geïnteresseerd in constructie dan in confessie, maar de methode — zoeken naar wat niet meer te vinden is, schrijven in de leegte tussen bronnen — is al volledig aanwezig.

Waar Thomése in Verzameld nachtwerk zijn eigen positie als schrijver onderzoekt — wat mag ironie, wat is engagement, hoe verhoudt literatuur zich tot actualiteit — doet Connie Palmen dat in De wetten op een meer systematische manier. Zij beschrijft wetten die een leven bepalen, constructies die dwingen en bevrijden tegelijk. Het is een boek van beschouwingen en verhalen, van autobiografie en filosofie, dat niet kiest tussen genres. Palmen schrijft directer, stelliger dan Thomése, maar beide zoeken naar een vorm die persoonlijk en intellectueel tegelijk kan zijn. Voor wie Thomése's essays over ironie en werkelijkheid waardeerde, biedt De wetten een andere manier om over dezelfde vragen na te denken — niet vanuit twijfel, maar vanuit overtuiging.