Wat lezen na Wie a zegt?

De titel verwijst naar Jan Hanlo's gedicht over het onvermogen te communiceren — precies het soort referentie dat J. Bernlef in Wie a zegt gebruikt om poëzie te laten zien in plaats van uit te leggen. Deze bundel gedichten werkt als pendant bij de essays: waar Wie a zegt beschrijft hoe anderen schrijven, laat Wat zij bedoelen zien hoe Bernlef zelf dat doet. Korte gedichten, vaak niet meer dan een waarneming die net iets te precies is om toevallig te zijn. Geen grote gebaren, geen retoriek — gewoon kijken tot je iets ziet dat klopt. De gedichten functioneren als de praktijk bij de theorie, als de stillevens bij de beschouwing over stillevens.

Bernlef vergelijkt het beschrijven van een stilleven met het uitleggen van gedichten: een poging iemand te vertellen hoe een knoop in elkaar zit. Dat is precies de beweging die Wie a zegt ook maakt — niet zeggen wat iets betekent, maar laten zien hoe het werkt. Stilleven bevat korte prozastukken die dat kijken oefenen: naar schilderijen, maar ook naar alledaagse dingen die plotseling belangrijk worden doordat je ze langzaam beschrijft. Geen analyse, geen interpretatie — gewoon de vraag: wat zie je als je echt kijkt? Voor wie in Wie a zegt herkent dat Bernlef poëzie niet verklaart maar laat gebeuren.

Een zelfgekozen bloemlezing uit romans, gedichten en essays — Bernlef als redacteur van zijn eigen werk. Interessant na Wie a zegt omdat je hier ziet welke stukken hij zelf belangrijk genoeg vond om te bewaren, zonder dat een criticus of uitgever dat voor hem besliste. De essays in deze bundel overlappen deels met Wie a zegt, maar de combinatie met gedichten en romanfragmenten laat precies zien wat die essays bespreken: hoe observatie omslaat in taal, hoe je schrijft over wat je niet kunt uitleggen. Een overzicht dat niet pretendeert compleet te zijn, maar wel laat zien hoe iemands werk een samenhang heeft die je pas achteraf ziet.

Waar Bernlef in Wie a zegt schrijft over poëzie door te beschrijven hoe gedichten werken, schrijft J.J. Voskuil in Uitzicht op geluk over zijn eigen leven door te beschrijven wat er gebeurde. Geen psychologie, geen verklaringen — gewoon registratie van wat zijn vader zei, hoe zijn moeder reageerde, welke zinnen bleven hangen. Voskuil deelt met Bernlef die aandacht voor het kleine, het precieze woord, de weigering om te concluderen voordat je hebt waargenomen. Beide schrijvers geloven dat je meer ziet door langzaam te kijken dan door snel te begrijpen. Dit boek laat zien hoe die methode ook in autobiografie werkt: niet je leven verklaren, maar beschrijven tot het vanzelf betekenis krijgt.

De titel verraadt al wat dit boek deelt met Wie a zegt: gedichten worden gemaakt, niet ontvangen. Cees Nooteboom verzamelde hier gedichten die laten zien hoe dat maken werkt — experimenten met vorm, vertalingen die de Nederlandse taal oprekken, observaties die net zo lang worden bijgeschaafd tot ze kloppen. Waar Bernlef in zijn essays beschrijft hoe anderen dat proces doorlopen, laat Nooteboom in deze bundel zien hoe hij het zelf doet. Beide schrijvers delen een fascinatie voor wat er gebeurt tussen waarneming en taal, tussen zien en zeggen. Geen spontane uitstortingen maar geconstrueerde werkelijkheid, met alle sporen van dat construeren nog zichtbaar.