A.C. Baantjer

Albert Cornelis 'Appie' Baantjer (Urk, 16 september 1923 – Alkmaar, 29 augustus 2010) was een Nederlandse schrijver van detectiveromans en ruim 38 jaar politieman in Amsterdam. Hij groeide op in een gezin van drie kinderen op Urk en ging op zijn zestiende aan de slag in een handel in vetten en spijsoliën. In 1945 trad hij, op initiatief van zijn vader, in dienst bij de Amsterdamse politie. Vanaf 1955 werkte hij als rechercheur op het bureau Warmoesstraat in hartje Amsterdam, waar hij tot zijn pensionering in 1983 bleef. Die 28 jaar aan de Wallen zouden het decor en de voedingsbodem worden voor vrijwel zijn volledige literaire oeuvre.

Zijn schrijverschap begon in de marge van het politiewerk. In 1959 publiceerde hij samen met collega Maurice van Dijk onder het pseudoniem A.C.M. Baandijk zijn eerste boek, 5×8 grijpt in — een flop, al kreeg het aandacht van De Volkskrant en De Maasbode. Twee jaar later, in 1961, won Baantjer een prijs in een verhalenwedstrijd van Het Parool, en dat opende de deur naar een vastere literaire route. Begin jaren zestig bedacht hij het personage dat zijn leven zou bepalen: rechercheur De Cock, gebaseerd op twee van zijn eigen collega's. Het eerste boek met De Cock, De Cock en een strop voor Bobby, verscheen in 1963.

De reeks rond rechercheur De Cock en zijn assistent, brigadier Vledder, werd zijn handelsmerk. De setting is vrijwel altijd Amsterdam, met de Warmoesstraat en de Wallen als zenuwcentrum, al reist De Cock in De Cock en tranen aan de Leie (1997) ook naar Gent, waar hij belangstelling krijgt voor wat zich afspeelt rond het Justitiepaleis aan het Koophandelsplein. De naam van de hoofdpersoon is in het Nederlands gewoon 'kok', maar de ongebruikelijke spelling vormt een vaste running gag: De Cock spelt zijn naam telkens opnieuw bij elke kennismaking — 'met cee-oo-cee-kaa'. Dat kleine, bijna rituele moment is typerend voor de toon van de reeks: zakelijk, droog, met een onderstroom van humor en een hoofdinspecteur die eerder op mensenkennis dan op forensische hoogstandjes vertrouwt.

In totaal verschenen er circa 70 boeken, waarvan er ruim 7 miljoen zijn verkocht. Baantjers boeken waren jarenlang de meest uitgeleende titels in de Nederlandse bibliotheken. De vertellingen zijn compact, met korte scènes, veel dialoog en een duidelijk Amsterdams-realistische inslag; de misdrijven worden eerder uitgepluisd via verhoor en observatie dan via spectaculaire actie. Terugkerende elementen zijn het bureau Warmoesstraat, het milieu van de Wallen, en de spanning tussen de ervaren De Cock en de jongere, driftiger Vledder. Dat Baantjer zelf decennia op datzelfde bureau werkte, geeft de reeks een documentaire ondertoon: een van zijn opmerkelijkste zaken in de jaren vijftig was de Moord op Magere Josje, waarin hij als hoofdrechercheur optrad.

Ook op latere leeftijd bleef Baantjer productief. Hoewel hij meermaals aankondigde te zullen stoppen, verscheen in oktober 2008 een vermeend afsluitend De Cock-deel. Vrijwel direct daarna kondigde hij in een interview met Theodor Holman (Het Gesprek) aan samen met oud-rechercheur Simon de Waal een nieuwe reeks te beginnen. Het eerste duo-boek, Een Rus in de Jordaan, verscheen in 2009 en belandde op nummer 68 van de 100 bestverkochte boeken van dat jaar. In april 2010 volgde Een lijk in de kast; het derde deel, Een dief in de nacht, zou eind 2010 verschijnen. Baantjer overleed in augustus 2010, 86 jaar oud, kort na de diagnoses hartfalen (2008) en slokdarmkanker. Zijn uitgever De Fontein heeft de De Cock-reeks sindsdien voortgezet; recent verschenen onder meer De Cock en de ongehoorde moord (2023), De Cock en de kus des doods (2024) en De Cock en moord in de donkere dagen (2025).

De commerciële en culturele impact van Baantjer reikt verder dan de boeken alleen. De televisieserie Baantjer, gebaseerd op zijn personages, won in 1997 de Gouden Televizier-Ring — de belangrijkste Nederlandse televisieprijs. Dat de serie naar de schrijver werd vernoemd en niet naar zijn hoofdpersoon leidde tot de bitse opmerking van scenarist Berend Boudewijn in de VPRO Gids (2005) dat 'Baantjer de enige tv-serie ter wereld is die vernoemd is naar een schrijver, terwijl die het niet geschreven heeft.' De boeken werden vertaald in het Engels (bij uitgeverij Speck Press, waar De Cock als 'DeKok' door het leven gaat), het Spaans, Frans, Russisch, Koreaans, Estisch en Esperanto. In 2008 opende Peter Römer in de kelder van café Heffer aan de Warmoesstraat het Appie Baantjer Museum; in datzelfde jaar verscheen de biografie van Geertje Bos.

Voor wie wil beginnen met Baantjer zijn er verschillende ingangen. Voor de lezer die het klassieke De Cock-gevoel wil proeven in de setting waar het allemaal begon: start bij een van de vroege Amsterdamse delen rond de Warmoesstraat — ze zijn kort, droog verteld en laten het typische naamgrapje en de dynamiek tussen De Cock en Vledder meteen zien. Voor wie geen zin heeft om in een lange reeks te stappen: Baantjer in het kort: Vier verhalen (2025) bundelt korte zaken en werkt als kennismaking zonder verplichtingen. En wie nieuwsgierig is naar Baantjers laatste creatieve wending kan terecht bij Een Rus in de Jordaan (2009), het eerste boek dat hij samen met Simon de Waal schreef — iets rauwer en moderner dan de klassieke De Cock-reeks, en meteen een bestseller in het jaar van verschijnen.