Ian Rankin

Ian Rankin (Cardenden, Fife, 28 april 1960) is een Schotse misdaadschrijver, vooral bekend van zijn reeks politieromans rond inspecteur John Rebus. Hij groeide op in een arbeidersgezin — zijn vader had een kruidenierswinkel, zijn moeder werkte in een schoolkantine — en was de eerste in zijn familie die ging studeren. In 1982 studeerde hij af in literatuur aan de University of Edinburgh, waar hij ook begon aan een proefschrift over Muriel Spark dat hij nooit afrondde. Voor hij volledig van het schrijven kon leven, deed hij uiteenlopend werk: druivenplukker, varkenshoeder, belastingambtenaar, hifi-journalist, collegesecretaris en punkmuzikant in een band genaamd The Dancing Pigs. Rankin woonde vier jaar in Tottenham en zes jaar op het Franse platteland voordat hij zich definitief in Edinburgh vestigde, de stad die het decor van zijn bekendste werk werd.

Zijn debuut The Flood verscheen in 1986. Een jaar later publiceerde hij Knots and Crosses, het eerste boek met inspecteur John Rebus — door Rankin zelf aanvankelijk niet als genreroman bedoeld. Hij zag zijn vroege werk, inclusief Hide and Seek, eerder in de traditie van Robert Louis Stevenson en Muriel Spark en was verrast toen critici het als crimefictie classificeerden. De Schotse auteur Allan Massie, zijn tutor in Edinburgh, stelde hem gerust met de opmerking dat John Buchan zich ook nooit druk had gemaakt om dat onderscheid. Naast de Rebus-boeken schreef Rankin in de vroege jaren negentig drie thrillers onder het pseudoniem Jack Harvey: Witch Hunt (1993), Bleeding Hearts (1994) en Blood Hunt (1995).

De Rebus-reeks werd zijn handtekening. John Rebus is een eigenzinnige, muzikaal onderlegde politieman in Edinburgh — Rankin heeft verteld dat hij de naam deels koos als eerbetoon aan de fictieve detective John Shaft en deels omdat een rebus een soort puzzel is. De boeken worden gerekend tot het hart van het tartan noir-genre, waarin Schotse maatschappelijke spanningen, klasse en de donkere onderkant van de hoofdstad centraal staan. Dertien romans en één kort verhaal werden door ITV bewerkt tot televisie: John Hannah speelde Rebus in de eerste twee seizoenen (vier afleveringen), Ken Stott nam de rol vanaf 2006 over voor seizoen drie tot en met vijf (tien afleveringen). In Nederland verschijnt de reeks bij Overamstel Uitgevers, met titels als Blindeman, Dode zielen, Een kwestie van bloed, Gedenk de doden, Gerechtigheid, Hand en tand, In het duister en Zwartboek.

Rankin schrijft over een stad die hij van binnenuit kent. Edinburgh is in de Rebus-boeken geen postkaart maar een plaats met klassenverschillen, politiek en een lange schaduw — een decor dat vrijwel altijd meespeelt in de plot. Hij heeft in interviews gezegd dat de dood van zijn moeder hem richting het schrijven van de Rebus-romans dreef: "you are looking at the human condition, you're trying to answer some very big questions about how the way the world is and the way human beings are". Die ambitie — misdaad gebruiken om grotere vragen te stellen — loopt als rode draad door zijn werk. Naast de reeks publiceerde hij losse romans als Watchman (1988), WestWind (1990, in 2020 heruitgegeven), de verhalenbundel Beggars Banquet (2002), Doors Open (2008, oorspronkelijk als feuilleton in The New York Times, in het Nederlands als De kunstroof), A Cool Head (2009) en de graphic novel Dark Entries (2009) met tekenaar Werther Dell'Edera. In 2014 schreef hij samen met Mark Thomson het toneelstuk Dark Road.

In de meest recente jaren bleef Rankin productief. In 2021 verscheen The Dark Remains, een roman die hij afmaakte op basis van een onvoltooid manuscript van wijlen William McIlvanney — een van de grondleggers van de Schotse misdaadroman. Overamstel bracht in 2022 en 2023 een omvangrijke reeks Nederlandse uitgaven uit, waaronder Valstrik, Door het lint, Laat maar bloeden, De rechtelozen en Laatste ronde. Daarnaast werkte Rankin aan het stripverhaal Hellblazer na de voorlopige afsluiting van de Rebus-cyclus in november 2006; de reeks werd later alsnog voortgezet.

De commerciële en kritische ontvangst van de Rebus-boeken is uitzonderlijk: wereldwijd zijn er meer dan 35 miljoen exemplaren van verkocht. Knots and Crosses werd in een poll uit 2016 uitgeroepen tot de op zeven na beste Schotse roman aller tijden. Rankin ontving talloze binnen- en buitenlandse prijzen en werd geridderd (Sir Ian James Rankin). Hij geeft les aan de University of Edinburgh en is betrokken bij de James Tait Black Memorial Prize. In Nederland verschijnt zijn werk consistent bij Overamstel Uitgevers.

Rankin is bovendien onderdeel geworden van het literaire landschap van Edinburgh zelf: hij figureert als personage in 44 Scotland Street (2004) van zijn stadgenoot Alexander McCall Smith, en woonde jarenlang in de wijk Merchiston/Morningside in de buurt van collega-auteurs als J.K. Rowling, McCall Smith en Kate Atkinson.

Voor wie nieuw is in de reeks: begin bij Knots and Crosses (1987) — het eerste Rebus-boek, waarmee je het personage van begin af aan opbouwt. Wie liever ziet waarom de reeks zo hoog staat aangeschreven, kan instappen bij een midden-roman als Dode zielen; die worden door critici tot de sterkste in de serie gerekend en laten Rankins greep op Edinburgh op zijn best zien. En voor wie geen zin heeft in een lange reeks: lees een standalone als De kunstroof (Doors Open) of The Dark Remains, de roman die Rankin voltooide op basis van McIlvanneys manuscript — meteen een inleiding tot de traditie waarin hij zelf is gaan staan.