John Boyne

John Boyne (Dublin, 30 april 1971) is een Ierse romanschrijver en journalist die nog altijd in zijn geboortestad woont. Hij volgde het middelbaar onderwijs aan Terenure College, studeerde Engels aan Trinity College Dublin (BA, 1993) en behaalde in 1995 een master Creative Writing aan de University of East Anglia, waar hij les kreeg van Malcolm Bradbury. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia won hij tijdens zijn studietijd in Norwich de Curtis Brown Prize. In 2015 kende UEA hem een eredoctoraat (Doctor of Letters) toe. Boyne is openlijk homoseksueel en heeft gesproken over de moeilijkheden van opgroeien als homo in het katholieke Ierland, en over het fysieke en seksuele misbruik dat hij als scholier op Terenure meemaakte.

Zijn eerste korte verhaal verscheen in de Sunday Tribune en werd in 1993 geshortlist voor een Hennessy Literary Award. Om in zijn levensonderhoud te voorzien werkte hij overdag bij de boekhandelketen Waterstone's, terwijl hij 's avonds doorschreef. In 2000 debuteerde hij met de roman The Thief of Time (NL: Dief van de tijd), gevolgd door The Congress of Rough Riders (2001), Crippen (2004) en Next of Kin (2006) — een reeks historische romans waarin hij zijn voorkeur voor archiefwerk en concrete historische ankerpunten vestigde.

De internationale doorbraak kwam in 2006 met De jongen in de gestreepte pyjama (The Boy in the Striped Pyjamas), het verhaal van de negenjarige Bruno die als zoon van een kampcommandant een vriendschap sluit met een leeftijdgenoot aan de andere kant van het prikkeldraad. Het boek werd volgens de Nederlandse Wikipedia wereldwijd meer dan 7 miljoen keer verkocht; de Engelstalige Wikipedia houdt het sinds 2022 op meer dan 11 miljoen exemplaren en meer dan 58 vertalingen, waarmee het tot de bestverkochte boeken aller tijden hoort. Mark Herman verfilmde het boek in 2008 met Asa Butterfield, David Thewlis en Vera Farmiga; de Nederlandse bioscooprelease volgde in januari 2009. De receptie bleef niet onverdeeld: in januari 2020 adviseerde het Auschwitz-Birkenau State Museum via Twitter om het boek te mijden door wie een accuraat beeld van de Holocaust wil overdragen, een oordeel waartegen Boyne zich publiekelijk verweerde.

In zijn oeuvre keren historische settings, kinderlijke of naïeve vertellers en morele dilemma's rond schuld, identiteit en instituties opvallend vaak terug. De scheepsjongen (2008, Mutiny on the Bounty) wordt verteld door John Jacob Turnstille, de scheepsjongen aan boord van The Bounty onder kapitein William Bligh. Het Winterpaleis (2009, The House of Special Purpose) speelt rond de laatste Romanovs, De witte veer (2011, The Absolutist) tegen de achtergrond van de Eerste Wereldoorlog, en De jongen die zijn vader zocht (2014, Stay Where You Are and Then Leave) volgt eveneens een zoon die zijn vader zoekt tijdens WOI. Het Victoriaanse huis (2013, This House Is Haunted) is een expliciet negentiende-eeuws spookverhaal. Boyne noemt John Banville "the world's greatest living writer" — een smaakvoorkeur die iets zegt over zijn eigen hang naar literaire ambachtelijkheid.

Na De grote stilte (2014, A History of Loneliness), over de Ierse Kerk en kindermisbruik, volgde met Wat het hart verwoest (2017, The Heart's Invisible Furies) een panoramische roman over een homoseksuele man in het twintigste-eeuwse Ierland. Een ladder naar de hemel (2018, A Ladder to the Sky) draait om literaire ambitie en plagiaat; Een reiziger (2020, A Traveler at the Gates of Wisdom) volgt dezelfde figuren door duizenden jaren geschiedenis. Daarna verschenen The Echo Chamber (2022), en de kortere romans Water (2023) en Aarde (2024). Zijn sequel op De jongen in de gestreepte pyjama, All the Broken Places, verscheen in Nederland op 4 oktober 2022 als Toen de wereld brak. Daarnaast schreef Boyne zes jeugdromans, waaronder Noah Barleywater gaat ervandoor (2010), Vreselijke belevenissen van Barnaby Brocket (2012), De jongen op de berg (2015) en Mijn broer heet Jessica (2019), een verhalenbundel (Beneath the Earth, 2015) en een prentenboek (The Dog Who Danced on the Moon, 2024).

Boynes werk is in zestig talen vertaald. In Nederland verschijnt zijn volwassen fictie bij Meulenhoff. Hij was voorzitter van de jury van de Scotiabank Giller Prize 2015 en was in mei 2024 te gast in BBC Radio 4's Desert Island Discs. Zijn publieke rol is niet onomstreden: zowel Mijn broer heet Jessica (2019) als zijn uitlatingen rond het begrip "cis" leidden tot felle kritiek van transactivisten. In 2025 werd Aarde genomineerd voor de Polari Prize voor lhbti+-literatuur; nadat enkele juryleden en een tiental medegenomineerden zich terugtrokken vanwege het feit dat Boyne zich als "Terf" omschrijft, besloot de organisatie de prijs voor dat jaar te pauzeren.

Thematisch bewegen Boynes romans zich steeds tussen historische reconstructie en morele vraagstukken over schuld, seksualiteit, instituties en machtsverhoudingen. Kinderperspectieven en naïeve vertellers — zoals in De jongen in de gestreepte pyjama en De jongen op de berg — staan naast breed opgezette Ierse levensromans als Wat het hart verwoest en metaliteraire constructies als Een ladder naar de hemel, waarin literaire ambitie en plagiaat het onderwerp zelf worden.