J.R.R. Tolkien

John Ronald Reuel Tolkien (Bloemfontein, 3 januari 1892 – Bournemouth, 2 september 1973) was een Engelse filoloog, dichter en hoogleraar in de Engelse taal- en letterkunde. Hij werd geboren in de toenmalige Oranje Vrijstaat, waar zijn vader directeur was van een Britse bank, maar groeide vanaf zijn vierde op in Engeland nadat zijn moeder met hem en zijn broertje Hilary teruggekeerd was voor een familiebezoek — zijn vader overleed kort daarna in Zuid-Afrika. De familie vestigde zich eerst bij de grootouders in Birmingham en vervolgens in het dorpje Sarehole in Worcestershire, een landelijk gebied dat later diepe sporen zou nalaten in zijn werk. Van 1925 tot 1945 was Tolkien hoogleraar Angelsaksische taal aan de Universiteit van Oxford, en vervolgens tot 1959 hoogleraar Engelse taal en literatuur aan Merton College in dezelfde universiteit.

Tolkiens moeder Mabel onderwees hem thuis en legde vroeg de basis voor zijn levenslange talenliefde: ze bracht hem de beginselen van het Latijn bij, hij kon lezen toen hij vier was, en hij raakte in de ban van de fantasyverhalen van George MacDonald en de Fairy Books van Andrew Lang — allebei auteurs die volgens zijn eigen latere getuigenis belangrijk waren voor zijn ontwikkeling als schrijver. Zijn literaire leven speelde zich grotendeels af binnen de academische wereld van Oxford, waar hij een goede vriend was van C.S. Lewis en lid van de informele literaire discussiegroep The Inklings. Daar las hij in besloten kring voor uit het werk dat decennia in wording was.

De doorbraak kwam met De Hobbit (1937), gevolgd door In de ban van de ring, dat tussen 1954 en 1955 in drie delen verscheen. De tweede titel groeide uit tot het boek waarmee Tolkien de 'vader' werd van de moderne fantasyliteratuur — of, specifieker, van het subgenre high fantasy. In zijn verhalen bouwde hij een samenhangende wereld op, Arda, waarin het continent Midden-aarde ligt: een fictief universum met hobbits, elfen, dwergen, mensen, een duistere heerser en gezelschappen die door landschappen trekken die onmiskenbaar zijn eigen jeugdomgeving echoën. De molen van Sarehole, Moseley Bog, de Clent Hills en Malvern Hills, en zelfs de naam Bag End — ontleend aan de boerderij van zijn tante — keerden in getransformeerde vorm terug in zijn fictie.

Tolkiens signatuur ligt in de combinatie van filologie en verbeelding: hij ontwierp fictieve talen zoals Quenya en Sindarijns, bedacht alfabetten, schreef interne mythologieën en voorzag zijn wereld van een geschiedenis die zich uitstrekt over duizenden jaren. Zelf gebruikte hij tussen 1951 en 1955 de term legendarium om het merendeel van zijn werken aan te duiden: een samenhangend geheel van verhalen, gedichten, fictieve geschiedenissen, verzonnen talen en literaire essays. Die eruditie zit in de textuur van zijn boeken — in de genealogieën, de liederen in zelfverzonnen talen, de kaarten en de aanhangsels. Het bezorgde hem lezers die zijn werk als een complete wereld bewonen, maar ook critici: uit de in 2012 vrijgegeven Nobelprijsarchieven bleek dat hij in 1961 werd afgewezen voor de Nobelprijs voor Literatuur, onder meer vanwege zijn 'middelmatige vertelkunst' en 'magere proza'.

Na Tolkiens dood in 1973 nam zijn zoon Christopher de uitgave van het nagelaten werk op zich. In 1977 verscheen De Silmarillion, het mythologische fundament waaraan Tolkien het grootste deel van zijn leven had gewerkt. Samen met De Hobbit en In de ban van de ring vormt het de kern van het legendarium. In het Nederlandse taalgebied verschijnen de boeken bij Boekerij, onder meer in een omvangrijke 5-in-1-editie met De hobbit, In de ban van de ring en De aanhangsels (2014). Ook minder bekend werk is in Nederlandse vertaling beschikbaar, zoals De legende van Sigurd en Gúdrun (2011), een poëtische hervertelling van Noorse heldenstof.

De ontvangst van Tolkien is tegenstrijdig gebleven: literaire gatekeepers hielden hem lang op afstand, lezers deden het tegenovergestelde. In 2008 plaatste The Times hem op de zesde plaats van 'De 50 grootste Britse schrijvers sinds 1945', en in 2009 stond hij op de vijfde plaats van best verdienende overledenen. Op 28 maart 1972 werd hij door koningin Elizabeth II benoemd tot commandeur in de Orde van het Britse Rijk. Het succes van De Hobbit en In de ban van de ring zorgde voor een opleving van het fantasygenre en een lawine aan nieuwe fantasyboeken en -auteurs die zonder zijn werk nauwelijks denkbaar zijn.

Voor wie Tolkien nog niet gelezen heeft, zijn er een paar logische ingangen. Begin bij De Hobbit als je een afgerond, relatief toegankelijk avontuur wilt met een duidelijke hoofdpersoon en een reis van A naar B — het is korter, luchtiger van toon dan het latere werk en vormt tegelijk de opmaat naar Midden-aarde. Wie direct het grote verhaal wil, kan het beste meteen in De ban van de ring stappen, eventueel via de 5-in-1-editie van Boekerij die ook de aanhangsels bevat; die uitgave is handig omdat de kaarten, stambomen en taalbijlagen direct onder handbereik zijn. De Silmarillion is pas aan te raden als het vuur eenmaal is aangestoken: het leest meer als een mythologisch grondverhaal dan als een roman, en komt het sterkst binnen bij lezers die al vertrouwd zijn met Midden-aarde en benieuwd zijn naar de dieptegeschiedenis van die wereld.