Wat lezen na Buitenstaanders in brieven?

Dit essay-achtige boek is Renate Dorrestein op haar meest directe: geen fictie, maar reflectie op het schrijverschap zelf. Ze schrijft over hoe verhalen ontstaan, waarom bepaalde thema's terugkeren, wat het kost om je leven om te zetten in literatuur. Waar Buitenstaanders in brieven laat zien hoe twee schrijvers met elkaar in gesprek gaan, laat Het geheim van de schrijver zien hoe Dorrestein in gesprek gaat met zichzelf en met de literaire traditie. Het is een boek dat verklaart waarom haar romans zijn zoals ze zijn — waarom dat gothic-element terugkeert, waarom familie altijd de kern vormt. Voor wie de brieven apprecieerde om Dorresteins inzichten in het vak, biedt dit een systematischer uitwerking van diezelfde gedachten.

Het autobiografische element uit de briefwisseling — Dorresteins reflectie op haar katholieke jeugd, haar gezin, de zelfmoord van haar zus — vindt zijn meest directe fictieve vorm in deze roman uit 1987. Asa groeit op in een gezin waar onder het oppervlak van fatsoen iets verschuift. Dorrestein schrijft hier met de rauwheid van iemand die nog dicht bij de gebeurtenissen staat; het boek is minder gepolijst dan haar latere werk, maar juist daardoor scherper. Waar de brieven laten zien hoe ze nu terugkijkt op die periode, laat Een nacht om te vliegeren zien hoe ze er middenin stond. De eerste-persoons-verteller liegt niet, maar begrijpt ook niet alles — dat maakt de spanning.

Wie Dorresteins reflecties op schrijverschap en identiteit in de briefwisseling waardeert, vindt bij Connie Palmen een vergelijkbare intelligentie — maar dan toegespitst op de vraag hoe een schrijver zich verhoudt tot de wereld van ideeën. De wetten is een roman over een filosofe die worstelt met de spanning tussen denken en voelen, tussen wat de ratio dicteert en wat het hart wil. Palmen schrijft net als Dorrestein vanuit een sterke 'ik', maar waar Dorrestein vooral psychologisch graaft, graaft Palmen conceptueel. Het zijn allebei schrijvers die het persoonlijke gebruiken om iets algemeens te raken, maar Palmen doet dat via filosofische vraagstukken in plaats van familiegeheimen. Voor wie de essayistische momenten in Buitenstaanders in brieven het sterkst vond, biedt dit een vergelijkbare spanning tussen hoofd en hart.

De titel van de briefwisseling verwijst rechtstreeks naar Dorresteins debuut uit 1983 — en dat is geen toeval. Buitenstaanders gaat over een gezin dat autopech krijgt en strandt bij een verlaten huis waar een wonderlijk gezin woont. Het is Dorresteins eerste uitwerking van thema's die ze haar hele carrière zou blijven onderzoeken: wie horen erbij, wie niet, en wat gebeurt er als die grenzen vervagen. Waar de briefwisseling laat zien hoe Dorrestein en Boogers als buitenstaanders naar de literaire wereld kijken, laat dit debuut zien hoe ze dat thema voor het eerst fictief vormgaf. Het boek is ruwer dan haar latere werk — minder gecontroleerd, meer experimenteel — maar juist daardoor interessant voor wie wil zien waar haar obsessies begonnen.

Waar Dorrestein in de briefwisseling schrijft over haar katholieke jeugd en hoe die haar vormde, schrijft Griet Op de Beeck in Kom hier dat ik u kus over een vergelijkbare worsteling — maar dan vanuit Vlaanderen, met andere codes. Mona groeit op in een gezin waar liefde en geweld door elkaar lopen, waar wat gezegd wordt nooit helemaal klopt met wat bedoeld wordt. Op de Beeck schrijft directer dan Dorrestein — minder gothic, meer alledaags — maar met dezelfde nauwkeurigheid voor hoe gezinnen je maken. Het is een boek dat laat zien waarom je wordt wie je bent, geschreven in een toon die zowel warm als onverbiddelijk is. Voor wie in de brieven herkende hoe een jeugd je blijft achtervolgen, biedt dit een andere versie van diezelfde zoektocht.