Wat lezen na Client E. Busken?

In Kroniek van een karakter schrijft Jeroen Brouwers een 'ongeretoucheerd zelfportret' — geen memoir, maar een poging zichzelf van buitenaf te zien. Waar Client E. Busken gaat over het vastleggen van iemand anders, draait Kroniek om de vraag hoe je jezelf scherp kunt krijgen zonder te liegen of te flatteren. Brouwers snijdt door zijn eigen motieven, zijn ijdelheid, zijn wraakzucht, zijn literaire obsessies. Het boek heeft dezelfde korte, registrerende zinnen als Client E. Busken, maar dan toegepast op het eigen leven. Geen verontschuldigingen, geen psychologische verklaringen — alleen de feiten en de patronen die daaruit naar voren komen. Voor wie in Client E. Busken de afstandelijke nauwkeurigheid herkende waarmee Brouwers personages optekent, is dit het logische vervolg: diezelfde methode, maar nu op de auteur zelf gericht.

In De laatste door onderzoekt Brouwers de levensomstandigheden van Nederlandstalige schrijvers die zelfmoord pleegden. Het is geen speculatief boek, geen psychologische analyse — Brouwers legt alleen de feiten naast elkaar, haalt citaten aan, reconstrueert omstandigheden. Wat het gemeen heeft met Client E. Busken is de onderzoekende toon: Brouwers probeert een ander leven te begrijpen door nauwkeurig te kijken naar wat er geschreven en gezegd is. Beide boeken gaan over de vraag of je iemand kunt kennen door wat hij achterlaat, en beide geven geen geruststellend antwoord. De laatste deur is donkerder, grimmiger, maar heeft dezelfde zorgvuldige opstelling: geen oordeel, alleen registratie. Voor wie in Client E. Busken de afwezigheid van sentimentaliteit waardeerde, biedt dit boek een verdere verdieping in Brouwers' methode van kijken naar levens die voorbij zijn.

Bezonken rood is Brouwers' bekendste boek, over zijn kinderjaren in het Japanse interneringskamp Tjideng. Waar Client E. Busken kort en ingehouden is, is Bezonken rood een lange, gedetailleerde reconstructie van een jeugd die Brouwers zijn hele leven heeft gevormd. Toch delen beide boeken een kern: de vraag hoe je iets vasthoudt dat voorbij is, hoe je een persoon of een periode levend houdt door precies op te tekenen wat er gebeurde. In Bezonken rood is dat Brouwers' eigen verleden, in Client E. Busken het leven van een ander. Beide boeken vermijden dramatische effecten — geen hoogtepunten, geen climax, alleen de opeenvolging van momenten die samen een beeld vormen. Bezonken rood is zwaarder, emotioneel beladen op een manier die Client E. Busken bewust vermijdt, maar de techniek is hetzelfde: door scherp te kijken en precies te beschrijven, ontstaat een portret dat verder gaat dan woorden.

In De brief schrijft Cees Nooteboom over een man die een brief ontvangt van een vrouw die hij ooit kende, en die hem confronteert met een verleden dat hij dacht te hebben afgesloten. Net als Client E. Busken draait het boek om de vraag wat taal kan bewerkstelligen: kan een brief, een tekst, iemand dwingen te herinneren, te voelen, te antwoorden? Nooteboom werkt met langere zinnen en een meer beschouwende toon dan Brouwers, maar beide auteurs delen een fascinatie voor de kloof tussen mensen en de pogingen die kloof te overbruggen met woorden. De brief is filosofischer, meer gericht op het nadenken over herinnering en tijd, waar Client E. Busken concreter blijft in zijn opdracht. Maar voor wie in Brouwers' boek de spanning herkende tussen wat iemand zegt en wat een ander daarvan maakt, biedt Nooteboom een vergelijkbare meditatie, alleen abstracter en met meer ruimte voor twijfel.

In Jij zegt het laat Connie Palmen Ted Hughes aan het woord over zijn huwelijk met Sylvia Plath en de beschuldigingen die hem na haar dood achtervolgden. Het is een boek waarin iemand probeert zijn eigen verhaal te vertellen nadat anderen dat verhaal voor hem hebben geschreven. Dat maakt het verwant aan Client E. Busken: beide boeken gaan over de vraag wie het recht heeft iemands leven vast te leggen, en wat er gebeurt als die persoon zelf spreekt — of iemand anders voor hem laat spreken. Palmen schrijft met meer emotie dan Brouwers, haar Hughes is verontwaardigder, verdedigender, maar de kernvraag is dezelfde: wat blijft er over van een leven als het opgeschreven is? Jij zegt het is polemischer, retorischer, waar Client E. Busken juist afstandelijk blijft, maar voor wie zich afvroeg wat de notaris in Brouwers' boek zou zeggen als hij zelf had geschreven, is dit een antwoord van een andere orde.