Wat lezen na De jacobsboeken?

Dit eerdere werk van Olga Tokarczuk laat zien hoe haar methode zich ontwikkelde: een kleine Poolse gemeenschap tussen 1914 en de jaren negentig, verteld vanuit tientallen perspectieven die elk een hoofdstuk krijgen. Waar De jacobsboeken één figuur volgt door een halve eeuw heen, bouwt Oer een wereld op door fragmenten — de molenaar, de meisjes Ruta en Misia, een engel die de grenzen bewaakt. De tijdsspanne is vergelijkbaar, de benadering intenser: elke stem krijgt letterlijk een paar pagina's voor één moment of observatie. Het boek vraagt dezelfde bereidheid om je over te geven aan een structuur die niet vertelt maar toont, die geen climax belooft maar een wereld construeert.

In september 1913 arriveert een Poolse student in een Zwitsers sanatorium vol mannen die tuberculose bestrijden — een setting die onmiddellijk De Toverberg oproept, maar Tokarczuk draait het om. Waar Mann zijn berg vulde met intellectuele debatten tussen mannen, laat zij zien wat er gebeurt wanneer vrouwen slechts randfiguren mogen zijn. De hoofdpersoon observeert de hermetische wereld van het sanatorium met een blik die steeds minder neutraal wordt, terwijl buiten de Eerste Wereldoorlog nadert. Net als in De jacobsboeken gebruikt ze een historische setting om vragen te stellen over macht, seksualiteit en de mythes die gemeenschappen in stand houden — maar waar Jacob Frank duizenden volgers had, heeft deze student alleen zijn eigen groeiende ongemak.

Een verteller verhuist naar een dorpje in Neder-Silezië en verzamelt de verhalen van haar buren — Duitsers die na de oorlog moesten vertrekken, Polen die hun plaats innamen, spoken die bleven hangen. Het boek springt tussen tijdslagen, mengt dromen met documentatie, gebruikt herhaalde motieven als ankerpunten. Wat het deelt met De jacobsboeken is de manier waarop Tokarczuk een plek onderzoekt door alle stemmen te laten spreken die er ooit waren, zonder één perspectief dominant te maken. Waar Jacob Frank een charismatische figuur is die anderen naar zich toe trekt, is het Silezische dorpje een verzameling afwezigheden — maar in beide gevallen bouwt zij een wereld op door lagen van verhalen over elkaar te leggen tot er een diepte ontstaat die geen enkele afzonderlijke vertelling kan bereiken.

Stefan Hertmans reconstrueert het leven van zijn grootvader aan de hand van oude cahiers — een Vlaamse kunstenaar die door de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog trok en daarna nooit meer dezelfde was. Waar Tokarczuk een achttiende-eeuwse sekteleider benadert via zijn volgelingen en tegenstanders, benadert Hertmans zijn grootvader via diens eigen woorden en de gaten daarin. Beide boeken willen een tijdperk vatten door één leven als prisma te gebruiken, beide gebruiken archiefmateriaal en verbeelding door elkaar, beide schrijven tegen de mythe van de lineaire biografie in. Het verschil is schaal: Hertmans blijft bij één man en diens onverwerkte trauma, Tokarczuk tekent een beweging die duizenden levens raakte.

Twee verhaallijnen — een vijftienjarige jongen die van huis wegloopt, een oudere man die met katten kan praten — lopen parallel door een Japan waar het bovennatuurlijke niet uitgelegd maar geaccepteerd wordt. Haruki Murakami gebruikt herhaling, symbolen die terugkeren zonder ooit helemaal op te lossen, personages die dragers zijn van iets groters dan zijzelf. Wat het deelt met De jacobsboeken is de weigering om alles te verklaren: Jacob Franks messiaanse aanspraken blijven even ondoorgrondelijk als de vissen die uit de lucht vallen bij Murakami. Beide auteurs bouwen werelden waarin mythen nog levend zijn, waarin dromen even werkelijk zijn als feiten. Het verschil is dat Murakami zijn verhalen in een etherische, tijdloze sfeer plaatst — Tokarczuk verankert het hare juist nadrukkelijk in achttiendeeeuwse Poolse en Turkse steden, in archiefdocumenten en rabbijnse disputen.