Wat lezen na Empusion?

Dit is Olga Tokarczuk op haar meest ambitieus: een historische roman van bijna duizend pagina's over Jacob Frank, een achttiende-eeuwse sekteleider die duizenden joden tot een omstreden variant van het christendom bekeerde. Net als in Empusion gebruikt ze een historische setting — hier de late Verlichting — om te onderzoeken hoe macht, geloof en seksualiteit door elkaar lopen. De vertelpositie verschuift constant: een magische matriarch kijkt door de tijd heen, verslagen van inquisiteurs worden afgewisseld met brieven en dagboeken. Waar Empusion zich concentreert op een afgesloten gemeenschap van mannen, laat De jacobsboeken een continent vol stemmen horen — maar de intellectuele nieuwsgierigheid en het wantrouwen jegens elke vorm van dogma zijn identiek.

Dit is Tokarczuks meest droomachtige boek: fragmenten over een afgelegen streek in Silezië — dezelfde regio als het sanatorium in Empusion — waar mythologie en geschiedenis door elkaar lopen. Een vrouw repareert een vervallen huis en verzamelt verhalen van buren: over spoken, verdronken dorpen, verzwegen verleden. De structuur is mozaïekachtig, geen chronologie maar associatief. Waar Empusion zich afspeelt vlak voor een historische breuk, onderzoekt Huis voor de dag, huis voor de nacht wat er ná zo'n breuk overblijft — de spookbeelden van verdreven bevolkingen, de lagen die een plek draagt. Korter en intiemer dan De jacobsboeken, maar met dezelfde interesse in hoe verhalen werkelijkheid maken.

Dit boek won de International Booker Prize en maakt van fragmentatie een programma: 116 losse stukken — anekdotes, filosofische notities, reisverhalen — over mensen die niet kunnen stilstaan. Waar Empusion personages in een sanatorium laat vastzitten, onderzoekt De rustelozen het tegenovergestelde: de dwang om te bewegen, te reizen, te ontsnappen. Toch is de onderliggende vraag vergelijkbaar: wat gebeurt er met lichamen en geesten onder extreme omstandigheden? Een verhaal over een vrouw die organen door Europa smokkelt; een vertelling over een anatomisch specimen; een reis door de Russische bergen. Tokarczuks stijl is hier compacter, de toon lichter dan in Empusion, maar het intellectuele spel met vorm en betekenis is even complex.

De meest recente roman van Haruki Murakami keert terug naar een thema uit zijn vroege werk: een stad omringd door een muur, waar de hoofdpersoon zonder herinneringen werkt in een bibliotheek. Net als in Empusion een afgesloten gemeenschap die niet helemaal van deze wereld is — maar waar Tokarczuk een sanatorium in 1913 gebruikt om over macht en gender te schrijven, maakt Murakami van zijn stad een existentiële puzzel over identiteit en verlies. Beide romans gebruiken een hermetische setting om filosofische vragen te stellen, beide weven droomlogica door het realisme. Murakami's toon is melancholischer, minder politiek geladen, maar de interesse in hoe ruimte en tijd buiten hun voegen raken verbindt deze boeken.

Een kleinzoon reconstrueert het leven van zijn grootvader, die als jonge soldaat de Eerste Wereldoorlog meemaakte — precies de oorlog waar Empusion naartoe beweegt, het geweld dat in september 1913 nog verborgen ligt. Stefan Hertmans combineert persoonlijke cahiers, archiefonderzoek en eigen observaties tot een portret van een man wiens leven door de oorlog werd geknakt. Waar Tokarczuk een gemeenschap van mannen laat filosoferen over wetenschap en seksualiteit vlak voor de catastrofe, laat Hertmans zien wat die catastrofe concreet deed met één lichaam, één liefde, één kunstenaarschap. Beide schrijvers gebruiken historisch materiaal niet om nostalgie te wekken maar om te laten zien hoe ideeën en geweld lichamen vormgeven.