Wat lezen na Hanny Michaelis?

Voskuils debuut uit 1963 doet iets vergelijkbaars als Hanny Michaelis, maar dan met een groep: Amsterdamse studenten in de naoorlogse jaren, vriendschappen die zich vormen en weer oplossen, gesprekken die nergens heen leiden maar wel alles zeggen. Waar Hanny Michaelis één leven volgt over decennia, neemt Bij nader inzien een kortere periode en laat je zien hoe J.J. Voskuil al in zijn eerste boek dezelfde techniek beheerste: geen psychologische duiding, geen verklarende tussenkomst, alleen maar wat mensen zeggen en doen en niet zeggen. Het tempo is trager dan Het Bureau — het boek is geschreven in een tijd dat langzaamheid nog geen statement hoefde te zijn — maar de blik is al volledig gevormd.

Een kleine novelle over het doodbloeden van een vriendschap: de vriend wordt politicus, de ik-figuur kijkt toe hoe iemand die hij dacht te kennen verandert in iemand anders. Het is Voskuil op zijn meest geconcentreerde — geen zevendelige cyclus, geen honderden personages, alleen de mechanica van vervreemding. Wat het met Hanny Michaelis deelt, is de weigering om eenvoudige verklaringen te geven. Er is geen breuk, geen ruzie, geen moment waarop alles kapotgaat. Alleen maar de kleine verschuivingen die bij elkaar opgeteld betekenen dat je niet meer weet wat je tegen elkaar moet zeggen. Het is het soort boek dat je in één avond leest en waar je weken over nadenkt.

Waar Voskuil het leven van een ander beschrijft alsof hij er van binnenuit naar kijkt, pakt Jeroen Brouwers zijn eigen leven en maakt er een boek van dat zich leest als een roman. Alles echt gebeurd bundelt de autobiografische passages uit zijn werk — het Indië van zijn jeugd, de moeder die hem niet kon vasthouden, de obsessies die een schrijversleven bepalen. Het is directer dan Voskuils manier van vertellen, emotioneler ook, maar de onderliggende vraag is hetzelfde: hoe teken je een leven zonder het te verklaren? Brouwers schrijft in langere zinnen dan Voskuil, zijn alinea's zijn gebouwd als betogen, maar de aandacht voor wat er echt gebeurde — niet wat het betekende, maar wat er was — maakt het een logische volgende stap.

Een klein boek uit de nalatenschap, opnieuw met Maarten en Nicolien: ze krijgen nieuwe buren, een homoseksueel stel, en reageren daar verschillend op. Het laat zien hoe Voskuil personages bouwt — niet door ze te analyseren, maar door te laten zien hoe ze reageren op iets nieuws in hun bestaan. Geen oordeel, geen moraal, alleen maar de registratie van wat iemand zegt en wat iemand denkt en hoe dat uit elkaar kan lopen. Voor wie in Hanny Michaelis waardeerde hoe Voskuil omgaat met de tegenstrijdigheden in een persoon — de dingen die iemand tegelijk waar kan vinden — is dit een ideale volgende. Het is Voskuil in miniatuur, maar de techniek is precies hetzelfde.

Waar Voskuil kijkt naar wat mensen elkaar aandoen zonder het te willen, schrijft P.F. Thomése over wat er gebeurt als je niet meer verder kunt met wat je iemand hebt aangedaan. De onderwaterzwemmer gaat over schuld en verlies, over een man die zijn kind verloor en niet weet hoe hij daarmee moet leven. Het is directer dan Voskuils werk, de emotie ligt dichter aan de oppervlakte, maar de techniek heeft iets vergelijkbaars: Thomése laat zien in plaats van te verklaren, hij bouwt scenes die de lezer zelf moet interpreteren. De zinnen zijn korter, het tempo hoger, maar de fundamentele vraag — hoe teken je wat iemand echt voelt, niet wat hij zegt te voelen — maakt het tot een logische stap buiten Voskuils oeuvre.