Wat lezen na Het perpetuum mobile van de liefde?

Dit boek verscheen vlak vóór Het perpetuum mobile, tijdens de periode dat Renate Dorrestein nog zocht naar een vorm om over het verlies van haar zus te schrijven. Het verhaal speelt tijdens één midzomernacht waarin jonge Asa de seksualiteit van de volwassenen observeert en probeert te doorgronden. Wat het raakt: de blik van een meisje dat de wereld van de volwassenen niet begrijpt maar wel doorziet, en de spanning tussen wat gezegd wordt en wat verzwegen blijft. Waar Het perpetuum mobile expliciet maakt, suggereert Een nacht om te vliegeren — beiden delen dezelfde ondergrond van familiegeheimen en onuitgesproken pijn.

Na de zelfmoord van schrijver Ischa Meijer schreef Connie Palmen dit boek als een poging om het verhaal recht te zetten — om terug te praten tegen hoe hun liefde in media en biografie was vastgelegd. Zoals Dorrestein schrijft vanuit de positie van achterblijver die door te schrijven controle probeert te krijgen, zo schrijft Palmen tegen de definitieve versie die de dood laat ontstaan. Beiden worstelen met de vraag of je door te schrijven dichter bij iemand komt, of juist verder weg. Het zijn boeken van vrouwen die weten dat taal tegelijk redding en leugen is, geschreven in een tijdperk waarin die spanning nog niet glad gestreken was.

Vijftien jaar na Het perpetuum mobile verwerkte Dorrestein hetzelfde thema — zusters, verlies, schuld — in gothic-vorm. Een klein meisje groeit op in een pastorie met twee mannen die haar moeder verdronken zeggen te hebben. Waar het autobiografische boek de gebeurtenissen rechtstreeks benoemde, verplaatst deze roman ze naar een wereld waarin het onheilspellende alledaags is. Wat beide verbindt: de vraag wat je overhoudt als je de doden een plek moet geven, en het besef dat ieder verhaal over verlies ook een verhaal over jezelf is. Voor wie Het perpetuum mobile te direct vond, maar de ondergrond herkent.

Een roman over Mona op drie leeftijden, geschreven als poging om te begrijpen waarom je wordt wie je bent. Griet Op de Beeck schrijft niet over zelfmoord maar over de littekens van een jeugd waarin liefde voorwaardelijk was, en hoe die patronen zich herhalen. Waar Dorrestein schrijft vanuit de urgentie van een trauma dat haar achtervolgt, schrijft Op de Beeck vanuit het langzame besef dat je jeugd je vormt zonder dat je het doorhebt. Beiden delen een scherpe blik op hoe familiestructuren vrouwen bepalen, en de vraag of inzicht bevrijding biedt. Kalmer van toon, maar met dezelfde ondergrond van onvermijdelijkheid.

Tien jaar na Het perpetuum mobile schreef Dorrestein haar bekendste gothic novel: een gezin met vier kinderen waarin de komst van een zusje alles doet kantelen. Het thema — een meisje dat leeft in de schaduw van iemand die er niet meer is — lijkt rechtstreeks voort te komen uit de autobiografie. Maar waar Het perpetuum mobile zoekt naar waarheid, kiest Een hart van steen voor de macht van het verhaal zelf: Ellen verzint steeds nieuwe versies van wat er gebeurd is. Voor wie de naaktheid van het autobiografische boek te rauw vond, maar wel herkent hoe verlies zich nestelt in de structuur van een gezin.