Wat lezen na HhhH?

Waar HhhH de Tweede Wereldoorlog gebruikt om over geschiedschrijving te praten, neemt Laurent Binet hier de mysterieuze dood van Roland Barthes in 1980 als aanleiding voor een voluit komische detectiveroman. De plot — een internationale samenzwering rond een verloren manuscript over de ultieme retorische macht — is pure pulp, maar Binet speelt hetzelfde spel: hij laat structuralisten, postmodernisten en semiotici door Parijs jagen terwijl hij ondertussen de code van het genre ondermijnt. Het boek is tegelijk serieus geïnteresseerd in taalfilosofie én een parodie op thrillers. Wie HhhH las voor de spanning én de zelfreflectie, vindt hier een schrijver die beide impulsen nog explicieter tegen elkaar uitspeelt.

Hier verschuift Binet van meta-historische roman naar alternatieve geschiedenis: wat als de Inca's Europa hadden veroverd in plaats van andersom? Het boek begint met Christoffel Columbus die op drijfhout aanspoelt in Amerika, gevolgd door een omgekeerde kolonisatie van het continent. Waar HhhH de nadruk legde op wat niet te weten valt over het verleden, toont Beschavingen hoe contingent de loop van de geschiedenis is — elk detail had anders gekund. De toon is speelser dan HhhH, maar de interesse in macht, geweld en de manier waarop geschiedschrijving altijd de winnaar dient, is dezelfde. Voor wie genoot van de manier waarop Binet met historisch materiaal omgaat, maar meer fictie en minder voetnoten wil.

David Van Reybrouck doet voor de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd wat Binet doet voor de aanslag op Heydrich: hij verzamelt getuigenissen van de laatste levende ooggetuigen en laat zien hoe geschiedenis uit fragmenten wordt gereconstrueerd. Waar Binet zijn fictie gebruikt om de kloof tussen document en verhaal te onderzoeken, kiest Van Reybrouck voor non-fictie — maar met dezelfde urgentie om stemmen vast te leggen voordat ze verdwijnen. Het boek combineert archiefonderzoek met mondelinge geschiedenis, en toont hoe Nederlands koloniaal geweld werd weggeschreven uit het officiële verhaal. Voor wie HhhH las vanwege de ethiek van herinnering en de politiek van wat wel en niet verteld wordt.

Binet keert terug naar de detectiveroman, maar nu met een historische setting in de Middeleeuwen. Een raadselachtige moord in een klooster wordt onderzocht door een reeks vertellers die elk hun eigen lezing van de gebeurtenissen geven — het boek heet niet voor niets Perspectieven. De structuur doet denken aan die van HhhH, waarin de auteur ook constant van perspectief wisselt en laat zien hoe elk standpunt de waarheid kleurt. Hier gebeurt dat binnen de fictie zelf: elke getuige heeft andere belangen, ziet andere dingen. Het is een intellectueel spel met narratieve betrouwbaarheid, ingepakt in een vlot leesbare plot met plottwists. Voor wie de formele experimenten van HhhH waardeerde, maar ook gewoon een goed verhaal wil.

Van Reybrouck reconstrueert vijf eeuwen Congolese geschiedenis aan de hand van honderden interviews en archiefstukken. Waar HhhH draait om één gebeurtenis — de aanslag op Heydrich — neemt Congo de lange duur, maar met dezelfde methode: het stapelen van perspectieven, het laten spreken van individuele stemmen tegen de achtergrond van collectieve trauma's. Het boek is geen roman, maar Van Reybrouck gebruikt literaire technieken — dramatische scènes, contrasterende verhaallijnen — om de kloof tussen historisch feit en ervaren werkelijkheid te overbruggen. Voor wie in HhhH de spanning zocht tussen wat documenteerbaar is en wat voelbaar moet worden gemaakt, maar dan in non-fictie vorm.