Wat lezen na HHhH : roman?

Na HHhH's sobere reconstructie van een historische moord kiest Laurent Binet hier voor het tegenovergestelde: een werveling van intellectuele intriges rondom de dood van Roland Barthes in 1980. Het boek leest als een semiotische detectiveroman waarin Franse filosofen, semioten en structuralisten elkaar bestoken met theorieën terwijl ze jagen op een geheime 'zevende functie' van taal die politieke macht zou verlenen. Waar HHhH de grenzen van historische waarheid aftastte, speelt Binet hier bewust met anachronismen en clichés uit spionagethrillers. Dezelfde intellectuele nieuwsgierigheid naar hoe taal en macht samenwerken, maar nu met veel humor en een knipoog naar genreconventies die hij tegelijk gebruikt en doorprikt.

Binet schrijft een alternatieve wereldgeschiedenis waarin de Inca's Europa koloniseren in plaats van andersom. Wat als Atahualpa in 1531 niet door Pizarro was verslagen, maar zelf schepen had gebouwd en de Atlantische Oceaan was overgestoken? Het boek begint met een falsificatie van historische bronnen (inclusief noten en citaten), waarna Binet steeds vrijer wordt in zijn speculatie. Die methode — historisch materiaal manipuleren om een point te maken over machtsverhoudingen — sluit direct aan bij HHhH's obsessie met de politiek van geschiedschrijving. Alleen keert hij nu de telescoop om: in plaats van één aanslag tot op de millimeter reconstrueren, herschrijft hij vijf eeuwen. Minder intiem, meer speculatief, maar dezelfde urgentie over wie de geschiedenis schrijft.

David Van Reybrouck reconstrueert de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd tussen 1945 en 1949 door tweehonderd getuigen te interviewen — Indonesiërs, Nederlanders, Indo-Europeanen — en hun herinneringen te weven door archiefstukken, telegrammen, dagboekfragmenten. Net als Binet in HHhH confronteert hij het probleem van historische waarheid: hoe betrouwbaar is geheugen zeventig jaar later, welke verhalen zijn verdrongen, wie krijgt het woord? Van Reybrouck kiest voor orale geschiedenis, Binet voor literaire metatekst, maar beide boeken stellen dezelfde vraag: hoe doe je recht aan slachtoffers zonder hun ervaring te coloniseren met je eigen verbeelding? Revolusi is omvangrijker en minder formeel experimenteel, maar heeft dezelfde ethische waakzaamheid.

Binet keert terug naar detective-structuren, maar nu gesitueerd in het Parijs van de vroege zeventiende eeuw. Een moordzaak rond Pico della Mirandola's manuscript raakt verweven met theologische intriges, humanistische debatten en proto-wetenschappelijke twisten. Het boek speelt met meerdere gezichtspunten (vandaar de titel) en laat zien hoe interpretatie — van teksten, van motieven, van gebeurtenissen — altijd afhankelijk is van wie kijkt. Waar HHhH draaide om de spanning tussen archief en verbeelding, draait Perspectieven om de onbetrouwbaarheid van waarneming zelf. Lichter van toon dan HHhH, minder meta-commentaar, maar dezelfde fascinatie voor hoe kennis wordt geproduceerd en gemanipuleerd.

Van Reybroucks methode in Congo lijkt op die van Binet: jarenlang archiefwerk, reizen door het land, interviews met overlevenden van verschillende periodes — kolonisatie, onafhankelijkheid, dictatuur, burgeroorlog. Hij schrijft geen lineair verhaal maar een polyfone reconstructie waarin honderden stemmen samenkomen. Waar HHhH één gebeurtenis uitvergroot tot hij scheurt, zoomt Van Reybrouck uit naar vijfhonderd jaar. Beide auteurs delen een wantrouwen tegenover de almachtige verteller die pretendeert alles te weten. Congo is geen roman maar leest als een — scènes worden gereconstrueerd vanuit getuigenissen, archiefstukken worden afgewisseld met persoonlijke herinneringen. Voor wie HHhH's methodische transparantie waardeerde: dit is non-fictie die dezelfde obsessie voor waarheidsgetrouwheid en ambiguïteit heeft.