Wat lezen na Ik, J. Kessels?

Het eerste deel uit de trilogie is de logische volgende stap: hier maakt J. Kessels zijn entree, nog zonder de bagage van twee eerdere boeken. P.F. Thomése introduceert hem als iemand die door de Tilburgse straten dwaalt, vertelt over kleine gebeurlijkheden, over zijn relatie met vrouwen, met zijn omgeving. De toon is hier soms lichter, soms meer zoekend – Kessels vindt zichzelf nog uit. Wie Ik, J. Kessels las en zich afvroeg hoe dit personage ooit vorm kreeg, vindt hier het antwoord: een man die nog niet helemaal weet dat hij een reeks gaat worden, maar die al wel dezelfde menselijke maat heeft.

Waar Kessels zijn wereld langzaam smaller ziet worden door zijn eigen keuzes en omstandigheden, ziet Maarten Klein in J. Bernlef's klassieke roman zijn wereld smaller worden door dementie. Beide boeken delen een eerste-persoons-stem die worstelt met wat hij nog kan begrijpen, nog kan vasthouden. Bernlef schrijft korte, heldere zinnen die de desoriëntatie voelbaar maken zonder ooit sentimenteel te worden – precies die balans tussen nabijheid en afstand die ook Thomése's Kessels kenmerkt. Het verschil: hier is de buitenwereld niet onverschillig, maar onbereikbaar geworden. Een stiller, pijnlijker isolement.

Het tweede Kessels-boek, waarin de hoofdpersoon betrokken raakt bij een incident in een snackbar – een kleinschalig voorval dat uitgroeit tot iets groters. Thomése laat Kessels hier nauwer in contact komen met instituties, met mensen die macht hebben. De toon wordt grimmiger, de wereld om Kessels heen minder vriendelijk. Waar Ik, J. Kessels een soort terugblik is, een balans, is Het bamischandaal het moment waarop Kessels tegen grenzen aanloopt die hij niet zelf heeft getrokken. Wie de ontwikkeling van het personage wil volgen, leest deze tussen deel één en drie – al kan het ook los, als een op zichzelf staande stad-roman.

Een totaal ander register: geen fictieve verteller maar Thomése zelf, schrijvend over de dood van zijn dochter Isa. Korte, geconcentreerde hoofdstukken waarin hij probeert te begrijpen wat er gebeurd is, wat verlies doet, hoe taal tekortschiet en toch het enige instrument is. Waar de Kessels-boeken hun kracht halen uit de afstand tussen auteur en personage, zoekt Schaduwkind juist de meest directe nabijheid. Het laat zien wat Thomése kan met een stem die nergens naartoe kan, die alleen maar kan blijven kijken. Voor wie de schrijver achter Kessels wil leren kennen – de hand die zulke verschillende registers beheerst.

Een korte roman waarin Cees Nooteboom een man volgt die een brief aan zichzelf schrijft – een techniek die net zo'n dubbelheid creëert als Thomése's gebruik van de ik-vorm bij Kessels. Nooteboom schrijft filosofischer, minder grounded in een concrete stad of situatie, maar deelt wel die manier van een personage laten nadenken over zijn eigen bestaan zonder dat het essay wordt. De toon is koeler, de observaties scherper geformuleerd. Waar Kessels zijn leven beschrijft, beschouwt Nootebooms hoofdpersoon het – maar beiden maken van die beschouwing zelf het verhaal.