Wat lezen na Nergensman?

Waar Nergensman verwarring zoekt als methode, zoekt Schaduwkind helderheid als noodzaak. P.F. Thomése schrijft hier over het verlies van zijn dochtertje Isa, en moet woorden vinden waar geen woorden voor bestaan. De structuur is strakker, de zinnen korter – maar de fundamentele opdracht is gelijk: vertellen wat niet te vertellen valt. Beide boeken graven in de vraag hoe taal ons niet bereikt, en beiden vinden in die onmogelijkheid hun vorm. Waar Nergensman woede en verwondering door elkaar mengt, zoekt Schaduwkind een zuiverdere vorm van die woede: helderheid in plaats van werveling, maar met dezelfde breekbaarheid.

Een roman over schuld, verlies en de onmogelijkheid om je leven recht te praten. De protagonist zwemt onder water, onttrekt zich aan de bovenwereld waar hij niet meer thuishoort. Thomése gebruikt hier dezelfde strategie als in Nergensman: de werkelijkheid wordt door de hoofdpersoon zo intens beleefd dat ze vervreemd raakt. De zinsbouw is minder fragmentarisch, de verhaallijn beheerster, maar het gevoel van verwarring en machteloosheid blijft. Voor wie in Nergensman herkende hoe woede zich mengt met verwondering, vindt hier een personage dat zich net zo radicaal losmaakt van wat de gewone wereld van hem vraagt.

Een bundeling van korte, nachtelijke meditaties waarin Thomése de grenzen opzoekt van wat je essay en wat je poëzie zou kunnen noemen. Net als Nergensman is dit geen boek dat één verhaal vertelt: het springt van onderwerp naar onderwerp, volgt associaties, weigert zich te laten vangen in een genre. De observaties zijn scherper dan in Nergensman, de toon soms ironischer – maar het is hetzelfde verlangen om in fragmenten dichter bij de waarheid te komen dan in afgeronde verhalen. Voor wie het onorthodoxe van Nergensman waardeert maar meer helderheid zoekt in de losse brokken.

Een korte roman waarin J. Bernlef de wereld door de ogen van een dementerende man laat zien. De werkelijkheid lekt weg, herinneringen worden onbetrouwbaar, taal verliest haar greep. Waar Nergensman bewust de structuur opblaast om de chaos van het bewustzijn te laten zien, laat Hersenschimmen zien hoe die chaos zich van binnenuit aandient. Beide boeken delen het besef dat vertellen soms een vorm van verwarring is, niet van ordening. Bernlef schrijft eenvoudiger dan Thomése, met kortere zinnen en minder literaire opsmuk, maar de desoriëntatie is even radicaal.

Een meditatief boek waarin Cees Nooteboom schrijft over tijd, herinnering en het schrijven zelf. Geen roman in traditionele zin, maar een essay dat zich door het leven beweegt alsof het door een museum loopt. Net als Nergensman weigert De brief zich te laten vastpinnen op een plot of een duidelijke verhaallijn: het zoekt zijn vorm in de accumulatie van observaties, in het naast elkaar leggen van beelden en gedachten. Nooteboom schrijft lichter dan Thomése, met meer afstand, maar deelt diens fascinatie voor de vraag hoe je door te schrijven grip krijgt op wat voortdurend verandert.