Wat lezen na Primeval and Other Times?

Dit is Olga Tokarczuk een paar jaar later, dezelfde techniek maar losser toegepast. Waar Primeval nog een geografisch kader had — het dorp met zijn grenzen — is dit een niemandsland, het gebied rond de Poolse grens dat na 1945 opnieuw bevolkt werd. Geen lineair verhaal, maar flarden: dromen, recepten, anekdotes van bewoners die verdwenen zijn, objecten die achterblijven. De structuur is nog experimenteler — pagina's die je kunt lezen als je wilt, een encyclopedie van een plek die nooit vast te pinnen is. Het mythische element zit er nog, maar meer verweven met alledaagse magie. Voor wie Primeval's caleidoscoop waardeerde maar klaar is voor iets nog fragmentarischer, waarbij de lezer zelf het patroon moet vormen.

Tokarczuk's omvangrijkste project: negenhonderd pagina's over Jacob Frank, een achttiende-eeuwse joodse sekteleider die duizenden volgers naar het katholicisme bracht. De tijdreizende verteller Jenta — een matriarch die door de eeuwen heen kijkt — geeft dit de mythische laag die Primeval ook had, maar nu gekoppeld aan archiefstudie en historische reconstructie. Dezelfde techniek van meervoudige perspectieven, maar toegepast op een groter canvas: niet één dorp maar een wereld van Pools-joodse gemeenschappen, Ottomaanse hoven en Habsburgse intriges. Het is trager, dichter, ambitieuzer. Voor wie Primeval's spanning tussen mythos en geschiedenis wilde voelen over een nog langere adem, met nog meer stemmen die door elkaar kruisen.

Dit boek voelt anders — compacter, directer, maar met dezelfde obsessie voor dieren en natuur als actieve krachten in mensenverhalen. Janina Duszejko, een zestiger in een afgelegen Pools bergdorp, gelooft dat de dieren hun wraak nemen op jagers. Het is half misdaadroman, half ecologische traktaat, geschreven vanuit één perspectief in plaats van Primeval's caleidoscoop. Maar de stem — eigenzinnig, precies, obsessief over de details van sterrenbeelden en dierennamen — heeft dezelfde intensiteit. Waar Primeval de natuur liet spreken door mythologische lagen, doet dit boek het door één boze, briljante oude vrouw. Voor wie Primeval's ecologie miste tussen al die oorlog, of wie klaar is voor een verteller die nóg meer randfiguur is.

Twee verhaallijnen die parallel lopen — een vijftienjarige jongen die wegloopt van huis, een oude man die met katten praat — totdat ze, zoals bij Haruki Murakami vaak gebeurt, door onzichtbare draden met elkaar verbonden blijken. De structuur doet denken aan Primeval: afwisselende hoofdstukken, personages die nooit lijken te overlappen maar toch dezelfde ruimte delen, dromen die even echt zijn als keukentafels. Murakami's Japan voelt anders dan Tokarczuk's Polen — stedelijker, moderner — maar de techniek is verwant: realiteit en mythe door elkaar laten lopen zonder breuklijnen te markeren. Waar Primeval een dorp in tijdslagen snijdt, snijdt dit boek twee levens die elkaar niet kunnen raken maar toch één verhaal vormen. Voor wie de parallelle structuur van Primeval miste, niet het Poolse landschap.

Waar Tokarczuk een fictief dorp maakt om de Poolse twintigste eeuw door te laten echoën, gebruikt Stefan Hertmans zijn eigen grootvader — echt persoon, echte schriften, echte oorlog. De Eerste Wereldoorlog breekt Urbain Martien, een Vlaamse soldaat die schilder had willen worden, en Hertmans reconstrueert dat leven door gevonden notities en eigen onderzoek. Waar Primeval mythologisch blijft — aartsengelenwachters, kosmische tijdssprongen — is dit scherp historisch, maar met dezelfde empathie voor kleine levens in grote rampen. Het personage van Michal de molenaar in Primeval, die door conscriptie werd meegesleurd in 1914, krijgt hier een volledige uitwerking. Voor wie de oorlogsscènes in Primeval het sterkst vond, en nu één soldatenleven door wil volgen zonder de afstand van mythe.