Wat lezen na Tilburg Trilogy?

In zijn debuut richt P.F. Thomése zich op vergeten figuren uit de vaderlandse geschiedenis — ontdekkingsreiziger Jacob Roggeveen, een achtiende-eeuwse bedelares — en geeft ze een stem die tegelijk historisch getrouw en ironisch eigentijds klinkt. Waar J. Kessels een hedendaagse antiheld is, zijn de personages hier vaak verliezers uit archieven: mensen die nooit groot werden, wier levens door de geschiedenis werden opgeslokt. De structuur verschilt — dit zijn losse verhalen, geen doorlopend personage — maar de aanpak is verwant: Thomése graaft iemand op, laat hem vertellen en toont daarmee hoe banaal en tegelijk bizar een mensenleven kan zijn. Minder luid grappig dan Kessels, maar met dezelfde scherpe blik op menselijke tekortkoming.

Etta Palm, een Groningse vrouw die zich in de achttiende eeuw barones noemt en zich mengt in de Franse Revolutie, is opnieuw zo'n figuur die Thomése opgraaft en laat spreken. Het boek heeft de vorm van een toneelstuk in zes bedrijven — een structuur die even onconventioneel is als de verfilming van J. Kessels. Ook hier: een personage dat groter probeert te zijn dan het is, dat zich door списни en bluf een plaats verwerft in de geschiedenis. Thomése schrijft Etta's stem met evenveel genot als die van Kessels, alleen historisch gekostumeerd. Voor wie de zelfoverschatting en tragiek in Kessels' avonturen herkent, biedt dit een variant in een andere tijd, met dezelfde mengeling van compassie en ironie.

Waar Thomése J. Kessels neerzet als antiheld in een Brabantse setting, schrijft Cees Nooteboom over Spaanse avonturiers, Zuid-Amerikaanse reizen en metafysische mijmeringen — op het eerste gezicht een heel ander register. Toch delen beiden een belangstelling voor personages die halverwege blijven steken: De brief gaat over een man die zijn eigen leven probeert te duiden door brieven aan een gestorven vriend. Nooteboom schrijft met meer literaire allure, maar ook hij laat een ik-figuur worstelen met zijn kleinheid tegenover de wereld. Wie de zelfrelativering in Kessels' verhalen waardeert — dat besef dat een mens weinig voorstelt, maar dat dat ook bevrijdend kan zijn — vindt bij Nooteboom een meer filosofische variant van hetzelfde inzicht.

Deze dubbel-novelle uit 1996 toont Thomése in een fase waarin hij nog zoekt naar zijn toon, maar de ingrediënten zijn al aanwezig: Van Poel van Avezaath is een Haagse verzekeringsdeskundige met een diep geloof in 'volledige dekking', zowel qua polis als qua levensinrichting — een personage dat even onbezonnen optimistisch is als Kessels, maar dan zonder diens zelfbewuste absurdisme. De tweede novelle draait om een vieze engel, letterlijk een gevallen figuur. Beide verhalen zijn korter en literairder van toon dan de Kessels-romans, maar wie de combinatie van burgerlijk fatsoen en onderhuidse paniek in die trilogie herkent, vindt hier een vroege oefening in hetzelfde thema: mensen die denken dat ze het leven onder controle hebben, tot het tegendeel blijkt.

J. Kessels is een personage dat zijn eigen werkelijkheid creëert door columnistiek en zelfmythologisering; Maarten Klein in Hersenschimmen verliest zijn grip op de werkelijkheid door dementie. J. Bernlef schrijft vanuit het perspectief van iemand wiens geheugen hem in de steek laat, waardoor verleden en heden door elkaar lopen — een techniek die even onbetrouwbaar is als Kessels' eigen verhalen, maar dan zonder de humor. Toch is de verwantschap er: beide auteurs laten zien hoe kwetsbaar de constructie van een zelf is, hoe makkelijk de grens tussen fictie en feit vervaagt. Bernlef doet dat met ingehouden compassie, Thomése met speelse ironie, maar de kern — een personage dat zich vastklamt aan een versie van zichzelf — is vergelijkbaar. Voor wie Kessels' onbetrouwbaarheid herkent en die serieus wil zien uitgewerkt.