Wat lezen na Zó, en niet anders. Brief aan mijn moeder, Een rabbijn in de tropen, Hoeren?

Ook hier schrijft Connie Palmen over een geliefde die ze verliest — politicus Hans van Mierlo, met wie ze trouwt op de dag dat ze elf jaar en elf dagen samen zijn. Het logboek registreert de maanden waarin zijn dementie toeslaat, hoe taal en geheugen wegvallen, hoe de man die ze kende langzaam onbereikbaar wordt. Waar Zó, en niet anders terugkijkt op een relatie die abrupt eindigde door Meijers dood, volgt dit boek het verdwijnen van iemand terwijl hij nog leeft. Palmen gebruikt dezelfde heldere, ontleedkundige stijl, maar hier ligt de nadruk op het directe verslag: notities, gesprekken, momenten van herkenning en radeloosheid. Het is concreter, directer, maar ook harder — de lezer zit in de kamer waar het gebeurt.

Ted Hughes vertelt zijn kant van het verhaal: het huwelijk met Sylvia Plath, haar zelfmoord, de jaren daarna waarin hij beschuldigd werd van haar dood. Palmen geeft Hughes een stem, laat hem terugkijken op een liefde die destructief was voor hen allebei. Het boek draait om dezelfde vraag als Zó, en niet anders: hoe vertel je over een ander zonder hem te verraden, hoe geef je vorm aan iemand die voorgoed weg is? Hughes worstelt met de verhalen die anderen over Plath vertellen, met de manier waarop hij zelf in die verhalen gevangen raakt. Het verschil met het Ischa-boek: hier kiest Palmen voor fictie, voor de stem van de man zelf in plaats van de analyserende buitenstaander. Het maakt het boek nog directer, maar ook gecompliceerder — je leest een verdediging, geen reconstructie.

Twee meisjes, totaal verschillend, worden vriendinnen en blijven dat hun hele leven. Het is het boek dat Palmen promoot in de weken na Meijers dood — de campagne werd afgeblazen, maar het werd toch een bestseller. Waar Zó, en niet anders gaat over een geliefde die je niet helemaal kunt vatten, gaat De vriendschap over iemand die je denkt te kennen omdat jullie al zo lang bij elkaar zijn. Het patroon is hetzelfde: twee mensen die elk hun eigen waarheid hebben, die elkaar vormen en vervormen, die nooit helemaal bij elkaar kunnen komen. Het verschil: hier kiest Palmen voor fictie, voor afstand, voor een verhaal dat niet over haarzelf gaat maar wel uit haar eigen ervaringenput. Het is minder direct dan de Ischa-teksten, maar laat precies zien hoe Palmen over relaties denkt.

Een vader verliest zijn zoontje bij een ongeluk, raakt verlamd door schuld en verdriet, probeert door te gaan terwijl hij weet dat niets meer hetzelfde wordt. P.F. Thomése schrijft in korte, strakke hoofdstukken over hoe verlies je denken kapotmaakt, hoe je probeert te reconstrueren wat er gebeurd is en hoe die reconstructie altijd tekortschiet. Net als Palmen in Zó, en niet anders zoekt Thomése naar een vorm die recht doet aan iemand die er niet meer is — niet door afstand te nemen maar door heel dichtbij te blijven, door te laten zien hoe taal faalt en toch de enige manier is om grip te krijgen. Het verschil: waar Palmen analyseert en ontleedt, laat Thomése je het verlies voelen in elke zin. Het is smaller, harder, maar even precies.

Mona groeit op in een gezin waar liefde en geweld door elkaar lopen, waar haar moeder onbereikbaar is en haar vader te dichtbij komt. Griet Op de Beeck reconstrueert een jeugd aan de hand van scènes, momenten, gesprekken — precies zoals Palmen in 'Een rabbijn in de tropen' Meijers jeugd in Suriname samenstelt uit verhalen en herinneringen. Het verschil: waar Palmen afstand houdt en analyseert, kruipt Op de Beeck in de huid van het kind dat niet begrijpt wat er gebeurt maar wel alles voelt. Beide boeken gaan over hoe je iemands leven probeert te begrijpen door terug te gaan naar de plek waar het begon, naar de ouders die hem vormden. Op de Beeck kiest voor fictie maar put uit eigen ervaring; Palmen kiest voor non-fictie maar moet zich baseren op verhalen van anderen.