Adriaan van Dis

Adriaan van Dis (Bergen, 16 december 1946) is een Nederlandse romanschrijver, essayist en televisiepresentator. Hij groeide op in een repatriantenhuis in Bergen aan Zee, als enige kind zonder Indische wortels in een gezin dat zwaar getekend was door de Tweede Wereldoorlog en de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Zijn moeder had drie dochters uit een eerder huwelijk met een KNIL-officier die door de Japanners was onthoofd; zijn vader had als krijgsgevangene dwangarbeid verricht aan de Pakan Baroe-spoorweg op Sumatra. Van Dis studeerde Nederlandse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam en volgde in 1973-74 een studie Zuid-Afrikaans aan de Universiteit van Stellenbosch; in 1978 studeerde hij cum laude af op een scriptie over Breyten Breytenbach, wiens werk hij later deels naar het Nederlands vertaalde.

Al tijdens zijn studie werkte Van Dis als redacteur bij NRC Handelsblad, waar hij tot 1982 chef was van het Zaterdag Bijvoegsel. Zijn literaire debuut Nathan Sid (1983) ontstond uit een kookrubriek waarin hij schreef over jeugdherinneringen aan eten — herinneringen die onlosmakelijk verbonden waren met de spanning tussen zijn ouders, "tussen de aardappels en de rijst". De novelle verscheen aanvankelijk als relatiegeschenk bij Meulenhoff en kreeg pas later een handelseditie; in 1984 werd het bekroond met het Gouden Ezelsoor voor het best verkochte debuut.

In datzelfde jaar 1983 brak Van Dis landelijk door als televisiepresentator met het VPRO-praatprogramma Hier is… Adriaan van Dis, dat in 1986 de Zilveren Nipkowschijf ontving en vanaf 1987 uitgroeide tot een literaire talkshow. De uitzendingen met Willem Frederik Hermans (1983) en Willem Oltmans (1985) werden geruchtmakend. Van 1999 tot 2002 presenteerde hij vier seizoenen Zomergasten, en tussen 2012 en 2021 trad hij in De Wereld Draait Door op als Boekenweek-gastheer voor door hemzelf gekozen (inter)nationale schrijvers. Van 1987 tot 1992 was hij redacteur van literair tijdschrift De Gids.

De doorbraak als romanschrijver kwam met Indische duinen (1994), de autobiografische roman die het verhaal van Nathan Sid voortzette en in 1995 werd bekroond met de Gouden Uil. In het boek keert Van Dis terug naar het naoorlogse repatriantenhuis en naar de figuur van zijn getraumatiseerde, gewelddadige vader. Die vader — door Van Dis beschreven als een wrede én gepijnigde man, slachtoffer van de oorlog — is een van zijn centrale literaire inspiratiebronnen; met elke volgende roman verschuift het perspectief op hem. In 2014 verscheen Ik kom terug, waarin hij ditmaal de moederfiguur centraal stelt; het boek leverde hem in 2015 de Libris Literatuur Prijs op. In datzelfde jaar ontving hij ook de Constantijn Huygens-prijs voor zijn gehele oeuvre.

Terugkerend in zijn werk is de erfenis van Nederlands-Indië en de "tweede generatie"-ervaring: met de verzamelbundel De Indie boeken (2012) wordt hij in de Engelstalige Wikipedia aangeduid als een van de belangrijkste tweede-generatie-auteurs van de Nederlands-Indische literatuur. Daarnaast vormt Zuid-Afrika een tweede landschap in zijn oeuvre, zichtbaar in onder meer Tikkop (2010), het reisboek Zuid-Afrika (2010) en de bundel De Zuid-Afrika boeken (2017). Een derde lijn is Parijs en het stedelijke zwerven, uitgewerkt in het boekenweekessay Onder het zink. Un Abécédaire de Paris (2004) en in Stadsliefde: scenes in Parijs (2011). Ook reisliteratuur hoort tot zijn repertoire, zoals Een barbaar in China: een reis door Centraal-Azië (2007).

In de jaren daarna bleef Van Dis de autobiografische en de maatschappelijke lijn combineren. Hij publiceerde onder meer de verhalenbundel In het buitengebied (2017) en de dystopische roman KliFi: Woede in de republiek Nederland (2021), waarin hij uitwijkt naar het speculatieve. In 2023 verscheen bij Atlas Contact Naar zachtheid en een warm omhelzen, dat in 2024 de NS Publieksprijs won. Voor 2026 staat Alles voor de reis aangekondigd. Eerder schreef hij in opdracht van de CPNB al Palmwijn als Boekenweekgeschenk 1996. Zijn televisieseries Van Dis in Afrika (VPRO, 2008, Zilveren Nipkowschijf) en Van Dis in Indonesië (2012) sluiten inhoudelijk aan bij respectievelijk de Zuid-Afrika- en Indië-lijn van zijn boeken.

Met Gouden Uil (1995), Libris Literatuur Prijs (2015), Constantijn Huygens-prijs (2015) en NS Publieksprijs (2024) heeft Van Dis zowel literaire als publieksprijzen op zijn naam staan — een combinatie die hem binnen de Nederlandse letteren een vrij zeldzame positie geeft. Zijn werk wordt in Nederland uitgegeven door Atlas Contact; de Engelse vertaling van Indische duinen verscheen onder de titel My Father's War.

Voor wie Van Dis nog niet kent en de autobiografische kern wil raken: begin bij Indische duinen — de met de Gouden Uil bekroonde roman waarin hij zijn jeugd in het repatriantenhuis en de figuur van zijn vader voor het eerst in volle lengte onder handen neemt. Wie liever bij het begin start, kan terecht bij de novelle Nathan Sid (1983), waarvan Indische duinen de narratieve voortzetting is. Lezers die de actuele, maatschappelijk geëngageerde Van Dis zoeken, kunnen het beste beginnen bij Naar zachtheid en een warm omhelzen (2023), zijn meest recente, met de NS Publieksprijs bekroonde roman — een goede ingang voor wie wil zien hoe de thema's van geweld, familie en samenleven doorwerken in zijn hedendaagse werk.