Henning Mankell

Henning Georg Mankell (Stockholm, 3 februari 1948 – 5 oktober 2015) was een Zweedse misdaadschrijver, kinderboekenauteur en toneelschrijver. Hij deelde zijn leven tussen Zweden en Afrika, vooral Mozambique, waar hij een theater oprichtte en langdurig verbleef. Daarnaast was hij een uitgesproken linkse maatschappijcriticus die in zijn werk en zijn publieke optreden sociale ongelijkheid en onrecht aan de kaak stelde — in 2010 bevond hij zich aan boord van de Mavi Marmara toen Israëlische commando's het schip van de Gaza Freedom Flotilla enterden en negen burgers om het leven kwamen.

Mankell groeide op in Sveg in Noord-Zweden, waar zijn vader kantonrechter was. Het gezin woonde boven de rechtbank; die periode noemde hij later een van de gelukkigste van zijn leven. In Sveg werd nog bij zijn leven een museum aan hem gewijd. Toen hij dertien was verhuisde het gezin naar Borås, aan de westkust. Op zijn zestiende stopte hij met school en vertrok naar Parijs. Kort daarna monsterde hij aan bij de koopvaardij, waar hij het 'hardwerkende gemeenschapsgevoel' aan boord leerde waarderen. Terug in Stockholm werd hij toneelknecht en begon hij op zijn twintigste als auteur bij het Nationaal Zweedse Reizende Theater.

Zijn eerste toneelstuk, The Amusement Park, ging over Zweeds kolonialisme in Zuid-Amerika. In 1973 verscheen zijn roman The Stone Blaster, over de Zweedse arbeidersbeweging. Met de opbrengst reisde hij naar Guinee-Bissau — het begin van een levenslange band met Afrika. Vanaf 1986 was hij artistiek leider van Teatro Avenida in Maputo, Mozambique. Hij richtte ook de uitgeverij Leopard Förlag op om jong Afrikaans en Zweeds talent te steunen.

Zijn wereldwijde doorbraak kwam met de reeks rond inspecteur Kurt Wallander, waaraan hij tussen 1991 en 2013 werkte. Wallander is een politieman in Ystad, in Zuid-Zweden, die met zijn team moordzaken oplost — vaak bizarre zaken, vaak onder hoge tijdsdruk, waarbij de jacht op een dader die opnieuw dreigt toe te slaan de teams tot diep in de nacht aan het werk houdt. Wat de reeks tekent, is dat Wallanders innerlijke leven even veel ruimte krijgt als het politiewerk zelf: zijn zorgen om zijn dochter, zijn gezondheid, zijn gebrek aan vrienden en sociaal leven, en zijn onbehagen over de staat van de Zweedse samenleving lopen voortdurend door de recherche heen. De reeks telt tien delen.

Die thematische verweving — misdaad als lens op maatschappelijk onrecht — is kenmerkend voor Mankells werk. De sociale kritiek die hij als activist uitdroeg, keert in zijn fictie terug: ongelijkheid, racisme, de erfenis van kolonialisme, de schaduwkanten van de Zweedse welvaartsstaat. Buiten Wallander verlegde hij die blik ook naar Afrika, bijvoorbeeld in Comédie infantil (1995, in het Nederlands eerder bekend geworden als Geschiedenis van een gevallen engel-achtig materiaal uit zijn Afrikaanse cyclus), gebaseerd op Afrikaanse vertelkunst.

In het Nederlands verscheen vrijwel het hele oeuvre bij Singel Uitgeverijen (De Geus). De Wallander-reeks werd daar in 2011 integraal opnieuw uitgebracht, van Moordenaar zonder gezicht en Honden van Riga via De witte leeuwin, De man die glimlachte, Dwaalsporen, De vijfde vrouw, Midzomermoord, De blinde muur en Voor de vorst tot het late De gekwelde man. Daaromheen staat een breed niet-Wallander-oeuvre: Italiaanse schoenen en het vervolg Drijfzand (2015), De terugkeer van de dansleraar, Kennedy's brein, Diepte, Het oog van de luipaard, Het raadsel van het vuur en het persoonlijke Ik sterf, de herinnering leeft (2013), geschreven na zijn kankerdiagnose. Postuum verschenen onder meer Wallanders wereld (2015) en, in Nederlandse vertaling aangekondigd voor 2026, De waanzinnige. Mankell overleed op 5 oktober 2015.

De Wallander-boeken werden in vele talen vertaald en verkochten wereldwijd miljoenen exemplaren, aldus zijn Engelstalige biografie. Het commerciële succes gaf hem, zoals hij zelf aangaf, de vrijheid om andere projecten na te jagen: toneel, kinderboeken, Afrikaanse literatuur, zijn uitgeverij, zijn theater in Maputo en zijn maatschappelijke engagement. Hij schonk aanzienlijke bedragen aan goede doelen, voornamelijk in Afrika.

Voor wie Mankell nog niet kent en wil weten waarom hij het boegbeeld van de Scandinavische misdaadroman werd: begin bij Moordenaar zonder gezicht (1991), het eerste Wallander-deel, waarin alle elementen — de sombere Zuid-Zweedse setting, de ingetogen politieman, de sociale onderstroom — meteen op hun plek staan. Wie liever chronologie laat voor wat ze is en één sterk, zelfstandig politieverhaal zoekt, kan terecht bij De vijfde vrouw of Midzomermoord, twee van de breedst gewaardeerde delen uit de reeks. En voor lezers die Mankell buiten de misdaad willen leren kennen, is Italiaanse schoenen een natuurlijke ingang: een stiller, melancholieker boek over ouder worden, schuld en verzoening, met Drijfzand — zijn laatste, autobiografische werk over leven met kanker — als indringend vervolg.