Jeff VanderMeer

Jeff VanderMeer (Bellefonte, Pennsylvania, 7 juli 1968) is een Amerikaans auteur, literair criticus en bloemlezer. Hij bracht een groot deel van zijn jeugd door op de Fiji-eilanden, waar zijn ouders voor de Peace Corps werkten. Na terugkeer in de Verenigde Staten woonde hij in Ithaca (New York) en Gainesville (Florida), studeerde drie jaar aan de Universiteit van Florida en nam in 1992 deel aan de befaamde Clarion Writers Workshop. Sinds zijn huwelijk in 2003 met redactrice Ann Kennedy — met wie hij ook veel anthologieën samenstelt — woont hij in Tallahassee, Florida. VanderMeer wordt doorgaans geassocieerd met de New Weird, een stroming binnen de speculatieve fictie, al blijft zijn werk zich lastig in één genrehokje laten plaatsen: The New Yorker noemde hem "the King of Weird Fiction".

Hij begon eind jaren tachtig te schrijven, nog op de middelbare school, en publiceerde korte horror- en fantasyverhalen in small-press tijdschriften. Zijn vroege werk verscheen in zelf uitgegeven bundels als The Book of Frog (1989) en The Book of Lost Places (1996). Ook schreef hij poëzie — zijn gedicht "Flight Is for Those Who Have Not Yet Crossed Over" was in 1994 medewinnaar van de Rhysling Award — en redigeerde hij twee nummers van het zine Jabberwocky. Een belangrijke vroege ijkpunt was zijn kennismaking, op 20-jarige leeftijd, met Angela Carters The Infernal Desire Machines of Doctor Hoffman: een boek dat volgens VanderMeer zijn hersenen "opnieuw bedraadde" en hem leerde onverschrokken te schrijven.

Zijn eerste echte doorbraak kwam met de verhalenbundel City of Saints and Madmen (2001), gesitueerd in de denkbeeldige stad Ambergris — een broeierige, door schimmels en geheimen doortrokken metropool die hij in meerdere boeken bleef uitbouwen, waaronder Shriek: An Afterword (2006) en Finch (2009). Finch was finalist voor de Nebula Award voor beste roman. Al in 2000 had zijn novelle The Transformation of Martin Lake de World Fantasy Award gewonnen. In deze periode bewoog hij ook buiten de literatuur: hij schreef een tie-in roman voor Dark Horse Comics (Predator: South China Seas), werkte mee aan een geanimeerde adaptatie voor PlayStation Europe, en aan een film naar Shriek met een soundtrack van de rockband The Church.

De internationale doorbraak kwam in 2014, toen Farrar, Straus and Giroux in acht maanden tijd de drie delen van de Southern Reach-trilogie publiceerde: Annihilation, Authority en Acceptance (in het Nederlands verschenen als Vernietiging, Autoriteit en Aanvaarding). De trilogie draait om Area X, een onverklaarbare zone aan de kust waarbinnen de natuur zich op onheilspellende manieren gedraagt, en volgt achtereenvolgens een expeditie van vier vrouwen, het bureaucratische apparaat eromheen, en de nasleep daarvan. Annihilation won de Nebula Award en de Shirley Jackson Award; de trilogie als geheel was finalist voor de World Fantasy Award (2015) en de Kurd-Laßwitz-Preis (2016). In 2018 verfilmde Alex Garland het eerste deel, met Natalie Portman, Jennifer Jason Leigh, Gina Rodriguez, Tessa Thompson en Oscar Isaac in de hoofdrollen.

VanderMeers werk ontwijkt doelbewust eenduidige classificatie en combineert elementen uit postmodernisme, ecofictie, New Weird en post-apocalyptische fictie. Terugkerende motieven zijn verwilderde biologie, instituten die hun greep op de werkelijkheid verliezen, en vertellers die hun eigen waarneming niet kunnen vertrouwen. Setting is bij hem bijna altijd een personage: of het nu de met sporen doordrenkte stad Ambergris is, de ongenaakbare natuur van Area X of de puinhoop-wereld van Borne. Hij schreef daarnaast invloedrijke non-fictie over het schrijfvak, waaronder Booklife (2009), The Steampunk Bible (2010, met S.J. Chambers) en de rijk geïllustreerde schrijfgids Wonderbook (2013).

Na de Southern Reach-trilogie volgde in 2017 Borne, een dystopische roman die goed werd ontvangen, met in augustus van dat jaar de aanvullende novelle The Strange Bird: A Borne Story, die zich in dezelfde wereld afspeelt maar andere personages volgt. In het Nederlands is vooralsnog vooral de Southern Reach-trilogie beschikbaar; Autoriteit verscheen in 2015. Samen met zijn vrouw Ann VanderMeer stelde hij toonaangevende bloemlezingen samen, waaronder The New Weird (2007), The Weird (2012), The Time Traveler's Almanac (2014) en The Big Book of Science Fiction (2016) — projecten die hem naast romanschrijver ook een centrale rol gaven in het in kaart brengen van het genre zelf.

Voor wie wil weten waarom VanderMeer internationaal zo'n reputatie opbouwde, is Vernietiging (Annihilation) het logische beginpunt: kort, hypnotiserend, een complete leeservaring op zich en te lezen zonder de rest van de trilogie. Wie daarna wil doorlezen, krijgt met Autoriteit en Aanvaarding een trilogie die van kleur en toon verandert — meer bureaucratische paranoia, meer afwikkeling. Voor lezers die liever bij zijn vroegere, baroque werk beginnen en graag worden ondergedompeld in een uitgewerkte denkbeeldige stad, is City of Saints and Madmen de beste ingang; daar vind je de Ambergris-wereld in haar meest geconcentreerde vorm. En wie geïnteresseerd is in VanderMeer als denker over genre en verbeelding kan terecht bij Wonderbook, dat laat zien hoe hij over verhalen zelf nadenkt.