Robert Harris

Robert Harris (geboren 7 maart 1957) is een Britse romanschrijver en voormalig journalist. Hij groeide op in een klein huurhuis op een council estate in Nottingham; zijn ambitie om schrijver te worden ontstond al vroeg, tijdens bezoeken aan de drukkerij waar zijn vader werkte. Na Belvoir High School en King Edward VII School in Melton Mowbray studeerde hij Engelse literatuur aan Selwyn College in Cambridge, waar hij voorzitter werd van de Cambridge Union en redacteur van studentenblad Varsity. Harris woont in een voormalige pastorie in Berkshire — een huis dat hij zelf gekscherend "the house that Hitler built" noemt, omdat hij het kon kopen van de opbrengsten van zijn eerste roman.

Zijn carrière begon niet in de fictie maar in de journalistiek. Na Cambridge trad hij in dienst bij de BBC, waar hij werkte voor nieuws- en actualiteitenprogramma's als Panorama en Newsnight. In 1987, dertig jaar oud, werd hij politiek redacteur van The Observer; later schreef hij vaste columns voor The Sunday Times en The Daily Telegraph. In diezelfde jaren verschenen zijn eerste boeken: non-fictie, vaak over actuele politieke of mediathema's. Hij debuteerde in 1982 met A Higher Form of Killing, samen met collega-journalist Jeremy Paxman, een studie over chemische en biologische oorlogsvoering. Daarna volgden onder meer Gotcha! (1983) over de Falklandoorlog, The Making of Neil Kinnock (1984), Selling Hitler (1986) over het schandaal rond de vervalste Hitler-dagboeken, en Good and Faithful Servant (1990) over Thatchers perschef Bernard Ingham.

De overstap naar fictie kwam in 1992 met Fatherland, een alternatieve geschiedenis die zich afspeelt in een wereld waarin nazi-Duitsland de Tweede Wereldoorlog heeft gewonnen. Het boek werd een bestseller en maakte van Harris een voltijds romanschrijver; HBO verfilmde het in 1994. Vanaf dat moment tekende zich een patroon af dat zijn oeuvre is blijven kenmerken: zorgvuldig onderzochte historische of politieke stof, verwerkt tot thrillers waarin één hoofdpersoon — vaak een buitenstaander met toegang tot machtige kringen — probeert te doorgronden wat er werkelijk gebeurt. In Enigma (1995) was dat de cryptograaf die in Bletchley Park aan de Duitse Enigma-code werkt; de verfilming uit 2001, met een scenario van Tom Stoppard en Dougray Scott en Kate Winslet in de hoofdrollen, bracht het verhaal bij een nog breder publiek. Archangel (1998) verplaatst het patroon naar het hedendaagse Rusland, waar een Britse historicus op zoek gaat naar een geheim notitieboek dat Stalins dagboek zou zijn; ook dit boek werd verfilmd, in 2005 door de BBC, met Daniel Craig.

In 2003 verlegde Harris het terrein naar de oudheid met Pompeii, over een Romeinse aquaduct-ingenieur die vlak voor de uitbarsting van de Vesuvius ontdekt dat de vulkaan de grond onder de waterleidingen verschuift. Die roman werd het startpunt voor zijn werk over het klassieke Rome, waarin hij zich vervolgens op Cicero richtte: Imperium, Lustrum en Dictator vormen samen een trilogie over de opkomst en val van de grote redenaar en politicus. In Nederland verschijnen zijn boeken bij uitgeverij Cargo, met titels als Lustrum (2010), Pompeii (2004), Dictator (2015) en Enigma (2017).

Stilistisch leunt Harris sterk op reconstructie: hij vertelt vanuit het perspectief van personages die zich in een politiek of technisch systeem bewegen dat hen uiteindelijk te boven gaat. Terugkerende onderwerpen zijn macht, propaganda en de manier waarop staten informatie manipuleren — thema's die direct voortkomen uit zijn journalistieke werk over Thatcher, Kinnock en het Hitler-dagboekenschandaal. Zijn fictie beweegt zich daarbij vrijuit door de tijd: na een reeks boeken rond de Tweede Wereldoorlog en het klassieke Rome speelt zijn latere werk zich overwegend na 1870 af, maar steeds met dezelfde interesse voor het moment waarop een regime, een reputatie of een systeem begint te barsten.

Tot zijn meest recente in het Nederlands uitgegeven werk horen De officier (2015), over de Dreyfus-affaire, en Agrippa, dat in 2026 bij Cargo verschijnt. Verschillende van zijn romans zijn verfilmd: naast Fatherland, Enigma en Archangel schreef hij samen met regisseur Roman Polanski de scenario's voor The Ghost Writer (2010) en An Officer and a Spy (2019, naar De officier). Ook Conclave werd in 2024 verfilmd. Harris werd benoemd tot Commander of the Order of the British Empire (CBE).

Voor wie Harris nog niet kent, zijn er een paar logische ingangen, afhankelijk van wat je zoekt. Wie houdt van een strakke standalone-thriller met een scherp historisch idee kan het beste beginnen bij Fatherland: het is de roman waarmee hij zijn signatuur neerzette en nog steeds een van de helderste voorbeelden van zijn aanpak. Lezers die liever meteen in zijn Romeinse werk duiken, kunnen bij Pompeii starten — op zichzelf te lezen, met een hoofdpersoon (de ingenieur) die typerend is voor Harris' voorkeur voor vakmensen die een catastrofe van binnenuit zien aankomen. Wie zich daarna wil vastbijten in een langere boog, leest de Cicero-trilogie Imperium — Lustrum — Dictator op volgorde: samen vormen ze zijn meest ambitieuze politieke portret, en ze laten het beste zien hoe hij journalistiek inzicht en romankunst combineert.