Stieg Larsson

Stieg Larsson, voluit Karl Stig-Erland Larsson, werd geboren op 15 augustus 1954 in Skelleftehamn in Noord-Zweden en bracht zijn eerste levensjaren door bij zijn grootouders op het platteland van Västerbotten. Hij behaalde in 1972 een diploma sociale wetenschappen, maar zakte voor het toelatingsexamen van de journalistenopleiding in Stockholm. Larsson werkte het grootste deel van zijn leven als journalist en activist, eerst voor het Zweedse persbureau Tidningarnas Telegrambyrå, later als hoofdredacteur van het anti-fascistische tijdschrift Expo, dat hij mede oprichtte om racistische en totalitaire bewegingen aan de kaak te stellen. Door zijn werk werd hij regelmatig met de dood bedreigd. Hij overleed op 9 november 2004 in Stockholm aan een hartinfarct, vijftig jaar oud.

Het schrijven van fictie begon Larsson pas in 2001, voor zijn plezier, in de avonduren na zijn werk. Hij ontdekte zijn talent en werkte binnen twee jaar aan een derde deel. Pas kort voor zijn dood begon hij te werken aan publicatie van zijn boeken. Zelf heeft hij geen enkel boek in druk meegemaakt: zijn romandebuut verscheen postuum in 2005, gevolgd door twee delen die hij voltooid had nagelaten.

Die drie boeken vormen samen de Millennium-trilogie. Mannen die vrouwen haten verscheen in het Zweeds in 2005, gevolgd door De vrouw die met vuur speelde (2006) en Gerechtigheid (2007, oorspronkelijk Luftslottet som sprängdes). Centraal staan onderzoeksjournalist Mikael Blomkvist en de hackende, eigenzinnige Lisbeth Salander. De thema's komen rechtstreeks uit Larssons eigen werk als journalist: geweld tegen vrouwen, extreemrechts, financiële corruptie en machtsmisbruik door staatsinstellingen. Het procedurele, documentaire-achtige tempo en de gedetailleerde Stockholmse setting werden bepalend voor wat later 'scandi-noir' is gaan heten.

De trilogie groeide uit tot een wereldwijd fenomeen. In 2008 was Larsson de op één na best verkopende fictieauteur ter wereld; in maart 2015 had de reeks 80 miljoen exemplaren verkocht. Hij won postuum twee keer de Glazen Sleutel voor beste Scandinavische misdaadroman (2006 en 2008), de Prijs van de Zweedse Detectiveacademie (2006) en in 2008 de ITV3 Crime Thriller Award for International Author of the Year. Het eerste deel werd in 2009 in Zweden verfilmd en begin 2012 opnieuw door David Fincher. Larsson liet bij zijn dood een onvoltooid vierde manuscript en synopsen voor deel vijf en zes na; oorspronkelijk had hij tien delen in gedachten. De uitgever gaf David Lagercrantz opdracht een vervolgtrilogie te schrijven, en Karin Smirnoff een derde trilogie — eind 2025 telt de reeks acht boeken. Daarnaast verscheen postuum een bundel journalistiek werk, The Expo Files.

In Nederland verschijnt het werk bij uitgeverij Signatuur, in de vertaling van Tineke Jorissen-Wedzinga. Wie Larsson nog niet kent begint bij Mannen die vrouwen haten: het introduceert Lisbeth Salander en zet de toon voor de hele reeks. Voor lezers die de drie delen achter elkaar willen lezen is er sinds 2015 een omnibus. Wie meer wil weten over de man achter de boeken kan terecht bij Stieg Larssons erfenis (2018) van Jan Stocklassa, over Larssons levenslange fascinatie voor de onopgeloste moord op Olof Palme.