Stieg Larsson

Karl Stig-Erland Larsson, bekend als Stieg Larsson, werd op 15 augustus 1954 geboren in Skelleftehamn in het Zweedse Västerbottens län. Hij groeide tot zijn negende op bij zijn grootouders in een houten huis op het platteland nabij Bjursele, terwijl zijn ouders in Stockholm woonden. Later ging het gezin in Umeå wonen. Larsson behaalde in 1972 een diploma sociale wetenschappen, vervulde vanaf 1974 zestien maanden militaire dienst als mortierschutter, en zou later het grootste deel van zijn leven in Stockholm wonen en werken. Hij stierf daar op 9 november 2004 aan een hartinfarct, vijftig jaar oud.

Voordat Larsson romanschrijver werd, was hij journalist en politiek activist. Hij was actief in het Kommunistiska Arbetareförbundet, redigeerde het trotskistische tijdschrift Fjärde internationalen en reisde in 1977 naar Eritrea om er als militair adviseur het Eritrean People's Liberation Front te ondersteunen — werk dat hij om gezondheidsredenen moest staken. Daarna kwam hij terecht bij het Zweedse persbureau Tidningarnas Telegrambyrå, eerst als grafisch kunstenaar, later als journalist. Tussen 1978 en 1979 was hij voorzitter van de grootste Zweedse sciencefictionclub, Skandinavisk Förening för Science Fiction. Vanaf eind jaren negentig leidde hij Svartvitt med Expo (1999–2002) en vervolgens Expo (2002–2004), het tijdschrift van de door hemzelf opgerichte anti-fascistische Expo-stichting, die racistische en totalitaire bewegingen in kaart bracht. Door dit werk werd hij regelmatig met de dood bedreigd.

In 2001 begon Larsson, naar eigen zeggen voor zijn plezier, 's avonds na zijn werk aan een detectiveroman. Binnen twee jaar was hij toe aan zijn derde deel. Pas kort voor zijn dood ondernam hij stappen om de boeken gepubliceerd te krijgen; alle drie verschenen postuum. In 2005 kwam Mannen die vrouwen haten (Män som hatar kvinnor) uit, in 2006 gevolgd door De vrouw die met vuur speelde (Flickan som lekte med elden) en in 2007 door Gerechtigheid (Luftslottet som sprängdes, letterlijk Het luchtkasteel dat werd opgeblazen). Bij zijn overlijden liet hij drie voltooide manuscripten na, plus een onvoltooid vierde boek en een synopsis voor een vijfde en zesde deel — uit zijn aantekeningen bleek dat hij uiteindelijk tien delen voor ogen had.

De Millennium-trilogie bracht hackster Lisbeth Salander en onderzoeksjournalist Mikael Blomkvist samen in een verhaal dat ver wegvoert van de klassieke Zweedse politieroman. De boeken spelen zich voor een belangrijk deel af in en rond Stockholm, met uitstapjes naar het noorden van Zweden — een setting die volgens Eva Gabrielsson, Larssons partner van dertig jaar, voortkwam uit zijn jeugd in Västerbotten. Larssons journalistieke achtergrond is in het werk goed zichtbaar: het tijdschrift Millennium uit de romans bedrijft hetzelfde soort onderzoek naar extreem-rechts, financiële fraude en geweld tegen vrouwen waar Larsson zelf zijn carrière aan wijdde. De oorspronkelijke Zweedse titel Män som hatar kvinnor — letterlijk "Mannen die vrouwen haten" — laat geen twijfel bestaan over één van de centrale thema's.

De Nederlandse vertalingen zijn van de hand van Tineke Jorissen-Wedzinga en verschijnen bij Signatuur, dat ook de omnibus De Millenium Trilogie (2015) uitbracht. Internationaal werd de reeks een fenomeen: in maart 2015 stond de teller volgens Wikipedia op 80 miljoen verkochte exemplaren wereldwijd, en in 2008 was Larsson volgens dezelfde bron de op één na bestverkopende fictieauteur ter wereld, na Khaled Hosseini. Het derde deel, in het Engels The Girl Who Kicked the Hornets' Nest, was volgens Publishers Weekly het bestverkochte boek in de Verenigde Staten in 2010. Omdat Larssons testament uit 1977 — waarin hij zijn nalatenschap aan de Socialistische Partij van Zweden naliet — niet rechtsgeldig bleek, gingen de opbrengsten naar zijn vader en broer, niet naar Gabrielsson.

De trilogie werd bekroond met de Glazen Sleutel voor de beste Scandinavische misdaadroman, in 2006 voor Mannen die vrouwen haten en in 2008 voor Gerechtigheid. De vrouw die met vuur speelde won in 2006 de Prijs voor de beste misdaadroman van de Zweedse Detectiveacademie en in 2008 de ITV3 Crime Thriller Award for International Author of the Year. De Zweedse verfilming van het eerste deel verscheen in 2009; David Finchers Engelstalige The Girl with the Dragon Tattoo volgde in januari 2012. Omdat Larsson tien delen had bedacht, gaf de uitgever opdracht aan David Lagercrantz om een tweede trilogie te schrijven en aan Karin Smirnoff om een derde; eind 2025 telt de reeks acht delen. Naast de fictie verscheen postuum The Expo Files (2012), een bundeling van zijn journalistieke artikelen, en publiceerde Jan Stocklassa in 2018 Stieg Larssons erfenis – Zijn jacht op de moordenaar van Olof Palme, gebaseerd op het privéarchief waarin Larsson de moord op Palme uit 1986 onderzocht.

Wie Larsson nog niet kent, heeft de keuze tussen een paar duidelijke ingangen. Voor wie de reeks vanaf het begin wil lezen — en dat is bij deze trilogie aan te raden, omdat de drie delen samen één doorlopend verhaal vormen — is Mannen die vrouwen haten het logische startpunt: hier worden Lisbeth Salander en Mikael Blomkvist geïntroduceerd, en hier worden de thema's geweld tegen vrouwen, financiële fraude en onderzoeksjournalistiek voor het eerst samengebracht. Voor lezers die in één band willen kunnen blijven lezen biedt de Signatuur-omnibus uit 2015 alle drie de delen. En voor wie geïnteresseerd is in de journalist achter de romans is The Expo Files een ingang tot het werk waaruit Larssons fictie rechtstreeks voortkwam.