Terry Pratchett

Sir Terence David John Pratchett, bekend als Terry Pratchett, werd op 28 april 1948 geboren in Beaconsfield in het Engelse graafschap Buckinghamshire, als enig kind van monteur David Pratchett en secretaresse Eileen Kearns. Hij overleed op 12 maart 2015 in Broad Chalke op 66-jarige leeftijd. Pratchett schreef vooral humoristische fantasy en wordt in de eerste plaats geassocieerd met de Schijfwereld-reeks (Discworld), die bij zijn dood uit 41 delen bestond. Zijn opleiding kreeg hij naar eigen zeggen vooral in de openbare bibliotheek van Beaconsfield; na de High Wycombe Technical High School stopte hij op zijn zeventiende met school en volgde hij een journalistieke beroepsopleiding.

Als kind was Pratchett een gretig lezer, met een voorliefde voor H.G. Wells en Arthur Conan Doyle, en bezocht hij vanaf 1963 sciencefiction-conventies. Op zijn dertiende schreef hij voor de schoolkrant het korte verhaal 'The Hades Business'; twee jaar later werd dat verhaal commercieel gepubliceerd in het tijdschrift Science Fantasy. Zijn eerste boek, The Carpet People, verscheen in 1971, al was het aanzienlijk eerder geschreven. Daarna volgden De donkere kant van de zon (1976) en Strata (1981). In die jaren was Pratchett geen fulltime schrijver: hij had de journalistiek verlaten en werkte als woordvoerder voor het Britse nationale energiebedrijf, waardoor hij kort voor het kernongeluk bij Harrisburg verantwoordelijk werd voor de communicatie rond de Britse kerncentrales.

De doorbraak kwam in 1983 met De Kleur van Toverij (The Colour of Magic), het eerste deel over de Schijfwereld — een platte wereld die op de ruggen van vier olifanten rust, die op hun beurt op een reusachtige schildpad staan. Toen de reeks aansloeg, nam Pratchett ontslag en ging hij van zijn pen leven; vanaf dat moment schreef hij gemiddeld twee boeken per jaar. De Schijfwereld groeide uit tot een losjes verbonden universum met verschillende hoofdpersonen die in eigen cycli optreden maar elkaars pad kruisen: de stuntelende tovenaar Rinzwind in de eerste twee delen, de heksen Ootje Nack (Nanny Ogg) en Opoe Wedersmeer (Granny Weatherwax), en de verhalen rond de stad Ankh-Meurbork (Ankh-Morpork). De Nederlandse vertalingen zijn grotendeels verzorgd door Venugopalan Ittekot, pseudoniem van Ruurd Groot — een huzarenstukje gezien de dichtheid aan woordspelingen.

Pratchetts stijl laat zich lastig scheiden van zijn werkwijze: prettig leesbaar, onderhoudend, en doorweven met kleine verwijzingen en grapjes die de lezer wel of niet oppikt zonder dat ze essentieel zijn voor het verhaal. De plots zijn tot in de puntjes gecomponeerd en monden vaak uit in een hilarisch beschreven chaotische finale. Onder dat komische oppervlak schuilt echter een scherpe maatschappijkritiek. Waar de vroege boeken vooral de conventies van het fantasygenre persifleerden, pakken de latere werken zwaardere thema's aan — Bam! (Thud!, 2006) gaat in de kern over religieus fundamentalisme. Pratchetts stijl is met die thematiek meegegroeid, en volgens zijn Nederlandse Wikipedia-pagina verkoopt het literaire genot dat die rijpere boeken opleveren inmiddels beter dan de oorspronkelijke humor.

Naast de Schijfwereld schreef Pratchett ook ander werk, waaronder Alleen jij kunt ons redden en de met Neil Gaiman geschreven apocalyptische komedie Good Omens (1990), die later ook in Nederlandse editie bij Boekerij verscheen. Op 11 december 2007 maakte hij bekend dat hij leed aan een zeldzame, vroeg optredende vorm van de ziekte van Alzheimer. Hij deed een substantiële donatie aan de Alzheimer's Research Trust, werd beschermheer van de organisatie en liet voor de BBC drie televisieprogramma's maken over zijn ziekte. Hij bleef schrijven tot vlak voor zijn dood; het laatste Schijfwereld-deel, De herderskroon (The Shepherd's Crown), verscheen in augustus 2015, vijf maanden postuum.

De erkenning kwam zowel commercieel als institutioneel. Pratchett was in de jaren negentig de bestverkochte auteur van het Verenigd Koninkrijk; zijn boeken zijn volgens de Engelse Wikipedia in 43 talen vertaald en wereldwijd meer dan 100 miljoen keer verkocht. In 1998 werd hij benoemd tot Officer of the Order of the British Empire (OBE); in de New Year Honours van 2009 werd hij geridderd voor zijn verdiensten voor de literatuur. Omdat een ridder volgens hem een zwaard nodig heeft, smeedde hij er zelf een uit zelf gewonnen ijzeroer. In 2001 won hij de Carnegie Medal voor The Amazing Maurice and His Educated Rodents, het eerste Schijfwereld-boek dat voor kinderen werd uitgebracht. In 2010 ontving hij de World Fantasy Award for Life Achievement, en in 2011 de Margaret A. Edwards Award voor een reeks titels waaronder The Wee Free Men, A Hat Full of Sky, Going Postal, Guards! Guards!, Equal Rites, Mort en Small Gods. In de Britse Big Read-verkiezing stonden maar liefst vijftien van zijn boeken in de top 200.

Voor wie nieuw is en wil weten waar de Schijfwereld begon: lees De Kleur van Toverij (1983). Het is historisch het beginpunt en introduceert Rinzwind, al vinden veel lezers de latere delen rijper. Voor wie liever instapt waar Pratchett op volle sterkte is: begin bij Posterijen (Going Postal, 2004) — een vrijwel op zichzelf staand verhaal rond oplichter Vochtig von Lipwig, een goede ingang omdat je er zonder voorkennis in kunt. En voor wie Pratchett wil proeven buiten de Schijfwereld: Good Omens, samen met Neil Gaiman geschreven, laat zijn satirische register zien in een eenmalig verhaal over de aanstaande apocalyps.