Tonke Dragt

Antonia Johanna "Tonke" Dragt (Batavia, 12 november 1930 – Den Haag, 12 juli 2024) was een Nederlandse schrijfster en illustratrice van kinder- en jeugdboeken. Ze groeide op in Nederlands-Indië in een belezen gezin met een eigen huisbibliotheek, en bracht haar zomers door op Puncak en Situgunung — landschappen die later terugkeren in de fictieve wouden van haar bekendste werk. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd ze met haar moeder en zussen geïnterneerd in het Japanse kamp Tjideng. Omdat er in het kamp geen boeken waren, begon ze zelf te schrijven: op dertienjarige leeftijd maakte ze samen met haar vriendin Tineke Staub het verhaal De jacht op de Touwkleurige, geschreven op losse vellen en wc-rollen onder het pseudoniem Tito Drastra.

Na de oorlog keerde het gezin uiteindelijk in 1949 definitief naar Nederland terug. Dragt deed eindexamen HBS in Dordrecht en studeerde van 1950 tot 1955 aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag, waar ze de akte tekenen A en B behaalde. Daarna gaf ze tekenles op een Haagse lagere school, op de Tweede Christelijke Huishoudschool en aan het Gemeentelijk Lyceum Rijswijk. Dat ze schrijfster werd, had een praktische oorzaak: ze had moeite met het ordehouden in klassen die door de babyboom veertig tot vijftig leerlingen telden. Ze begon dan een spannend verhaal te vertellen en beloofde het af te maken als de klas rustig bleef. Die ervaring voedde onder meer het personage Frans van der Steg, de meester in De Zevensprong.

In 1958 debuteerde Dragt met verhalen in het tijdschrift Kris Kras. Het succes daarvan bracht haar via Miep Diekmann bij uitgeverij Leopold, waar in 1961 haar eerste boek verscheen: Verhalen van de tweelingbroers, over twee broers die zo op elkaar lijken dat ze voortdurend verwisseld worden — met de illustraties van haar eigen hand. Een jaar later volgde het boek dat haar naam zou vestigen: De brief voor de koning (1962), een avonturenverhaal over de aankomend ridder Tiuri. Met het vervolg Geheimen van het Wilde Woud en de verhalenbundel Het gevaarlijke venster vormt het een cyclus die zich afspeelt in de fictieve landen Dagonaut en Unauwen. De brief voor de koning werd in het jaar van verschijnen bekroond als beste Nederlandse kinderboek en groeide uit tot haar internationale handtekening.

Dragts werk combineert twee werelden die ze als tekenares én verhalenverteller zelf beheerste: ridderromans en fantasy enerzijds, sciencefiction en mysterie anderzijds. Naast de Tiuri-boeken schreef ze onder meer De Zevensprong (1966), Torenhoog en mijlen breed (1980) en Ogen van tijgers (1982) — die laatste twee behoren tot het sciencefictiondeel van haar oeuvre. Veel van haar boeken zijn door haarzelf geïllustreerd. Na een hoog productietempo in de jaren zestig verminderde ze haar nieuwe werk vanaf de jaren zeventig sterk; bundelingen van ouder kortverhalend werk vulden het ritme op, met titels als Het geheim van de klokkenmaker (1990) en Aan de andere kant van de deur (1997).

Haar meest recente uitgaven bij Leopold laten zien dat het oeuvre levend bleef: De torens van februari verscheen in 2006 opnieuw, De brief voor de koning kreeg in 2015 een nieuwe editie, en in 2024 verscheen De schat van de Blauwe Boekanier. Daarnaast illustreerde Dragt werk van onder anderen Paul Biegel, E. Nesbit, Rosemary Sutcliff en Alan Garners Elidor. Een opmerkelijk zijpad: in 1982 kocht ze een deel van de voorraad op van Els Pelgroms uit de handel genomen Het verloren paspoort en gaf de boekjes, elk voorzien van eigen tekeningen en opmerkingen, weg aan collega-schrijvers.

De erkenning kwam zowel binnen als buiten de kinderboekenwereld. Op 5 oktober 2004 kreeg De brief voor de koning tijdens de vijftigste Kinderboekenweek de Griffel der Griffels, voor het beste kinderboek van de afgelopen vijftig jaar; eerder was het al door het CPNB verkozen tot beste Nederlandse jeugdboek van de tweede helft van de twintigste eeuw. Het boek is in 34 talen vertaald. Haar werk verscheen onder meer in het Duits, Afrikaans, Tsjechisch, Spaans, Deens en Indonesisch; de Engelse vertaling liet opvallend lang op zich wachten en kwam pas in 2013. In 2008 verfilmde Pieter Verhoeff De brief voor de koning, en in 2020 bracht Netflix een internationale serie uit (The Letter for the King), opgenomen in Nieuw-Zeeland en Praag. De serie werd gematigd ontvangen — 55% op Rotten Tomatoes — maar stond lange tijd bovenaan de meest bekeken Netflix-lijst in Nederland. Ook De Zevensprong werd verfilmd, als televisieserie door Karst van der Meulen. In 2013 verscheen bovendien ABC Dragt – de werelden van Tonke Dragt van Joukje Akveld en Annemarie Terhell, dat haar leven en werk langs de letters van het alfabet in kaart bracht.

Tonke Dragt overleed in 2024 op 93-jarige leeftijd in Den Haag, waar ze tot haar dood in woonzorgcentrum Uitzicht woonde. Haar boeken worden nog altijd uitgegeven door Leopold.

Voor wie één titel wil die alles verklaart: begin bij De brief voor de koning (1962) — het boek dat haar naam vestigde, de Griffel der Griffels won en nog altijd haar meest vertaalde werk is. Wie die wereld niet wil verlaten, leest meteen door in Geheimen van het Wilde Woud, dat zich in hetzelfde fictieve landschap van Dagonaut en Unauwen afspeelt. En voor lezers die Dragt kennen als ridderschrijfster maar niet weten dat ze ook sciencefiction schreef: Torenhoog en mijlen breed (1980) en Ogen van tijgers (1982) laten de andere helft van haar verbeelding zien — bruikbaar als startpunt juist omdat ze losstaan van de Tiuri-cyclus.