Wat lezen na Alkibiades?

Net als in Alkibiades portretteert Ilja Leonard Pfeijffer hier een historische figuur die het Europese bestel mee vormde — en wiens verhaal door latere generaties is gepolijst tot mythe. De luimen van de leeuw gaat over de Venetiaanse doge Marino Faliero, die in 1355 een staatsgreep probeerde te plegen en daarvoor werd onthoofd. Pfeijffer gebruikt dezelfde techniek: hij reconstrueert niet alleen de feiten maar ook de politieke intriges, de ruzies in de senaat, de leugens die nodig zijn om aan de macht te komen. Het is een portret van een man die denkt dat hij de geschiedenis kan sturen, maar uiteindelijk door diezelfde geschiedenis wordt verpletterd. Wie de psychologische scherpte van Alkibiades waardeerde, vindt hier hetzelfde: een protagonist die tegelijk sympathiek en weerzinwekkend is, een stad die mooi en corrupt is.

Waar Alkibiades draait om de ondergang van Athene, gaat Grand Hotel Europa over het verval van hedendaags Europa — maar de mechaniek is vergelijkbaar. Een schrijver neemt zijn intrek in een vervallen hotel in Genua, overpeinst zijn liefdesverdriet en observeert hoe vluchtelingen worden genegeerd terwijl de stad zich in toeristenvernis hult. Het boek heeft dezelfde ironische toon, dezelfde afkeer van sentiment, dezelfde bereidheid om ongemakkelijke waarheden te benoemen. Pfeijffer laat zien dat grootse idealen — democratie toen, humanisme nu — vooral retoriek zijn. De schrijver-protagonist is net zo egoïstisch en zelfverblind als Alkibiades, en de stad Genua functioneert als decor voor een morele implosie. Het is geen historische roman maar een eigentijdse diagnose, geschreven met dezelfde meedogenloze helderheid.

Dit essay is geen roman maar legt de methodiek bloot die Alkibiades stuurt. Pfeijffer betoogt dat we het verleden nooit objectief kunnen reconstrueren — dat iedere historicus keuzes maakt, bronnen interpreteert, patronen projecteert. Alkibiades laat dat zien in praktijk: de roman bevat voetnoten, citaten uit antieke geschiedschrijvers, reconstructies van debatten, maar tegelijk weet je als lezer dat dit een constructie is. Is geschiedenis fictie? maakt expliciet wat de roman impliciet doet: het ondermijnt de illusie van historische waarheid zonder in relativisme te vervallen. Het is een korte, scherpe tekst die je anders naar biografische romans laat kijken — en die laat zien waarom Pfeijffer juist als classicus zo goed is in het ontmaskeren van mythevorming.

Een Nederlandse officier stapt af op een basis in Afghanistan, een jonge vrouw denkt na over haar vermiste oom die zich bij de Wehrmacht voegde. Arnon Grunberg doet wat Pfeijffer doet: hij kijkt zonder oordeel naar mensen die in oorlogssituaties onhoudbare keuzes maken. De militair-protagonist is geen held maar een man die gelooft in wat hij doet, en die geleidelijk zijn zekerheden verliest. De structuur is vergelijkbaar: monologen, brieven, een vertelstem die steeds meer twijfelt. Net als Alkibiades weigert Onze oom om personages moreel vrij te spreken — het laat zien hoe ideologie, discipline en angst mensen tot wreedheden brengen. Het boek heeft dezelfde droge, klinische toon, dezelfde interesse in de logica van geweld. Waar Pfeijffer de Peloponnesische Oorlog reconstrueert, neemt Grunberg hedendaagse conflicten — maar beide schrijvers laten zien dat oorlog nooit zo simpel is als propaganda beweert.

Een vader en zoon wonen geïsoleerd op een boerderij aan de Duitse grens, beide gevormd door een oorlogsverleden dat nooit wordt uitgesproken. Tommy Wieringa schrijft over stilte waar Pfeijffer over retoriek schrijft, maar de thematiek overlapt: hoe het verleden mensen vervormt, hoe schuld en schaamte generaties lang doorwerken. De vader is een nazi-collaborateur, de zoon een man die nooit heeft leren liefhebben — en de roman laat zien hoe trauma zich in kleine details manifesteert. Net als Alkibiades is dit een portret van morele faillissement, maar waar Pfeijffer zijn hoofdpersoon laat spreken, laat Wieringa vooral zwijgen. Het is een kleinschaliger boek, zonder historische erudtie, maar met dezelfde weigering om vergeving te suggereren. Voor wie de psychologische ontleding van Alkibiades waardeerde: hier is een karakter dat net zo beschadigd is, maar in een hedendaags, bijna claustrofobisch decor.