Wat lezen na Onze oom?

Net als majoor Anthony overtuigt ook Marc Schlosser zichzelf dat hij goed doet — hij wil arts worden om de mensheid te dienen, maar zijn driften leiden tot geweld. Arnon Grunberg laat zien hoe een student geneeskunde stap voor stap zijn moraliteit oprekt: eerst een verhouding met een patiënte, dan geweld tegen zijn zus, uiteindelijk grensoverschrijdend gedrag dat hij zelf blijft duiden als 'liefde'. De parallel met Onze oom zit in de manier waarop beide hoofdpersonen hun excessen inkaderen binnen een groter ideaal — militaire dienst, geneeskunst — en hoe Grunberg die illusie niet doorprikt maar laat uitkristalliseren tot aan het einde. Marc is even ongrijpbaar als Anthony: de lezer ziet de leugen, de verteller niet.

Waar Onze oom verteld wordt vanuit de vader-figuur die een meisje meeneemt, gaat De dood in Taormina over de stem van dat meisje zelf. Zelda werkt als lokaasvogel voor de Duitse inlichtingendienst, haar intimiteit is onderdeel van haar werk — net als Lina's 'huwelijk' met majoor Anthony geen liefde is maar een strategische constructie. Het verschil: Zelda vertelt retrospectief, in een gebed dat geen gebed is, en probeert achteraf vorm te geven aan wat haar overkomen is. Grunberg laat zien hoe iemand zichzelf kan overtuigen dat ze controle had, terwijl de tekst dat tegenspreekt. De toon is persoonlijker dan in Onze oom, maar de mechaniek is hetzelfde: iemand die machtsrelaties moet verdragen en daar betekenis aan probeert te geven.

Als je Onze oom leest als een boek over hoe oorlog de mens vervormt, dan is Jeroen Brouwers' Bezonken rood de oorsprong daarvan. Brouwers schrijft vanuit zijn herinneringen aan het Japanse interneringskamp Tjideng op Java, waar hij als kind met zijn moeder verbleef. Waar Grunberg de oorlogservaring indirect laat doorwerken — Anthony's gedrag is het resultaat van militaire dienst — maakt Brouwers het directe geweld zichtbaar: honger, vernedering, verlies. De stem is zakelijk, bijna klinisch, net als in Onze oom geen catharsis biedt. Beide boeken laten zien dat oorlog niet ophoudt bij het einde van de strijd, maar doorwerkt in hoe mensen zichzelf en anderen behandelen. Brouwers schrijft vanuit het slachtoffer-perspectief waar Grunberg de dader laat spreken.

Robert G. Mehlman wil de werkelijkheid produceren — net als majoor Anthony, die zijn gezin vormgeeft naar militaire principes. In Fantoompijn gaat het over iemand die zijn leven als kunstwerk probeert te construeren, maar de regie verliest zodra hij verliefd wordt op zijn werkster Elsie. Grunberg laat zien hoe iemands poging tot controle omslaat in groteske escapades: een mislukte seks-oefening, een bizarre toneelvoorstelling, een absurdistisch einde. Waar Onze oom donker blijft en het geweld zich letterlijk voltrekt, is Fantoompijn meer absurdistisch — maar de onderliggende vraag is dezelfde: wat gebeurt er als je probeert mensen naar je hand te zetten? De toon is iets lichter, de conclusie net zo hard.

Waar Grunberg laat zien hoe iemand zichzelf toestaat geweld te plegen in naam van een ideaal, schrijft P.F. Thomése over de nasleep van dat geweld. De onderwaterzwemmer gaat over een man die zijn zoontje bij een ongeluk heeft verloren en zich niet kan bevrijden van de schuld. Het is geen boek over een vader die geweld pleegt, maar over iemand die gebukt gaat onder zijn eigen falen — de spiegelbeeldige kant van Anthony, die zijn geweld wegredeneert. Thomése schrijft in korte, precieze zinnen, zonder dramatiek, en laat zien hoe verlies doorwerkt in elke beslissing. Waar Onze oom ophoudt bij het geweld, begint De onderwaterzwemmer bij de vraag: hoe leef je verder als je weet dat je iets onherstelbaars hebt gedaan?