Wat lezen na De grenzeloze wereld van Cees Nooteboom?

Als je in De grenzeloze wereld Nootebooms methode hebt leren kennen — observatie als vorm van meditatie, reizen als innerlijk proces — dan is dit het boek waarin die methode haar volste vorm krijgt. Cees Nooteboom volgt niet de pelgrimsroute zelf, maar alle wegen eromheen, dwars door een Spanje dat hij in vijftig jaar heeft leren kennen. Geen reisgids, geen pelgrimsverslag, maar een boek waarin kunst, architectuur en landschap samenvloeien tot één doorlopende meditatie. De structuur is vrij: een hoofdstuk over een klooster, een notitie over een schilderij, een herinnering aan een eerdere reis. Wie De grenzeloze wereld las voor de manier waarop Nooteboom denken en waarnemen samenvoegt, vindt hier het hoogtepunt van die techniek.

Dit boek doet wat De grenzeloze wereld aankondigde: het verankert de zwervende schrijver op één plek. Op Menorca heeft Cees Nooteboom vijfhonderddrieëndertig olijfbomen; dit is het verslag van een bestaan tussen die bomen, tussen tuin en zee, tussen schrijven en stilte. Het boek bestaat uit korte notaties — over insecten, over licht, over de seizoenen — en laat zien hoe iemand die een leven lang in beweging was, rust vindt zonder passief te worden. De toon is intiemer dan in de reisverhalen, maar de aandacht blijft dezelfde: precies, contemplatief, alert op wat verandert. Voor wie De grenzeloze wereld las als een bevestiging dat schrijven en waarnemen één kunnen zijn, biedt dit het bewijs dat dat ook geldt voor schrijven en blijven.

Hier begon de methode die in De grenzeloze wereld wordt overzien. Vanaf 1957 schreef Cees Nooteboom reisverhalen voor Elsevier — korte, heldere stukken waarin hij Europa verkende zonder toeristische pretenties. Deze verzameling toont hoe zijn stijl zich ontwikkelde: van de meer journalistieke vroege verhalen naar de latere teksten waarin elke reis ook een filosofische route wordt. Wat opvalt is de consistentie: al in de jaren vijftig schrijft hij over plekken alsof ze innerlijke landschappen zijn, al in die eerste stukken kijkt hij naar architectuur en kunst met dezelfde aandacht als naar mensen en politiek. Voor wie De grenzeloze wereld las als synthese, is dit de bron: alle elementen zijn al aanwezig, alleen nog niet tot één verhaal samengesmolten.

Waar Nooteboom in zijn essays en reisverhalen door Europa trekt, kiest P.F. Thomése in Zuidland voor vergeten figuren uit de Nederlandse geschiedenis — Jacob Roggeveen, ontdekker van Paaseiland, en anderen wier levens eindigden in vergetelheid of waanzin. Het boek werkt met dezelfde techniek als De grenzeloze wereld: losse fragmenten, beschouwingen, sprongen in tijd en ruimte. Thomése schrijft over reizen als verlies, over hoe ontdekkingsreizigers terugkeren in een land dat hen niet meer wil kennen. De toon is strenger, donkerder dan bij Nooteboom, maar de methode is verwant: geschiedenis wordt persoonlijk, reizen wordt filosofie. Voor wie in Nootebooms essays genoot van de spanning tussen beweging en verstilling, tussen avontuur en melancholie, biedt Zuidland een Nederlandse variant — preciezer, harder, zonder troost.

Als Nooteboom in De grenzeloze wereld Europa verkent als een cultureel geheugen, dan bouwt Ilja Leonard Pfeijffer in Alkibiades dat geheugen volledig opnieuw op. Deze monumentale roman over de Atheense generaal en verleider maakt van het oude Griekenland geen museum, maar een levende wereld waarin politiek, filosofie en oorlog met elkaar botsen zoals ze dat nu ook doen. Pfeijffer schrijft met dezelfde beweeglijkheid als Nooteboom — sprongen in perspectief, digressies over kunst en geschiedenis, een verteller die zich niet verstopt — maar daar waar Nooteboom observeert, reconstrueert Pfeijffer. Het boek vraagt meer geduld, maar biedt ook meer omvang: een heel leven, een hele stad, een hele cultuur. Voor wie Nootebooms essays las als een manier om cultuur te begrijpen door erdoorheen te reizen, is dit de volgende stap: reizen door een cultuur door haar opnieuw te schrijven.