Wat lezen na 533?

Waar 533 fragmentarisch en intiem is, biedt De omweg naar Santiago structuur — maar wel de structuur van iemand die bewust de directe weg vermijdt. Cees Nooteboom reist hier niet naar Santiago, maar door Spanje heen, met uitweidingen over architectuur, heiligen, landschappen en de geschiedenis die zich in stenen heeft vastgezet. Het is zijn meest toegankelijke reisboek, geschreven met dezelfde oplettendheid als 533 maar minder persoonlijk — het observeert de wereld buiten in plaats van de tuin binnen. Wie in 533 genoot van de manier waarop Nooteboom een plek tot onderwerp maakt zonder die ooit uit te leggen, vindt hier datzelfde geduld, maar dan toegepast op een pelgrimsroute die hij nooit afmaakt.

Dit is de verzamelde Spanje-verhalen uit vijftig jaar Elsevier-columns en reisboeken — kortere stukken dan in De omweg naar Santiago, directer dan 533. Waar 533 een boek is dat zich op één plek afspeelt (Menorca), laat Het Spaanse van Spanje zien hoe Nooteboom decennialang door heel Spanje trok, van Andalusië tot Catalonië, altijd op zoek naar wat een plek onderscheidt van toerisme. De toon is essayistisch, soms polemisch (tegen massatoerisme, tegen simplificatie), altijd met oog voor details die anderen over het hoofd zien. Wie in 533 waardeerde hoe Nooteboom politiek en persoonlijk door elkaar laat lopen zonder predikend te worden, vindt hier diezelfde houding, maar dan toegepast op een land dat hij beter kende dan Nederland.

Op het eerste gezicht lijkt Alkibiades het tegenovergestelde van 533: een enorme historische roman over een Atheense generaal, zwaar gedocumenteerd, vol oorlog en intriges. Maar Ilja Leonard Pfeijffer schrijft hier ook over een man die Europa (of in dit geval: de Griekse wereld) uiteen ziet vallen, die toekijkt hoe macht verschuift en idealen worden verraden. Net als Nooteboom in 533 mengt Pfeijffer persoonlijke observaties met politieke analyse, en beide auteurs hebben dezelfde scepsis tegenover grote verhalen. Alkibiades is geen gemakkelijk boek — het vraagt geduld en historische interesse — maar wie in 533 genoot van de manier waarop Nooteboom tussen het kleine en het grote schakelt, zal hier herkennen hoe een schrijver vanuit één perspectief een heel tijdperk kan reflecteren.

De brief is Nootebooms kortste roman en misschien wel zijn meest geconcentreerde — een oude vrouw ontvangt een brief die haar hele verleden opnieuw oproept. Waar 533 bestaat uit losse fragmenten, is De brief één doorlopende reflectie, maar beide boeken delen dezelfde thematiek: geheugen, verlies, de onmogelijkheid om het verleden vast te houden. Nooteboom schrijft hier met dezelfde traagheid als in 533, zonder haast om tot een climax te komen. Het boek is meditatief, bijna contemplatief, en vraagt een lezer die bereid is mee te gaan in een verhaal dat meer stelt dan beantwoordt. Wie in 533 waardeerde hoe Nooteboom over de dood schrijft zonder sentimenteel te worden, vindt hier datzelfde onderwerp, maar dan verteld als fictie in plaats van als notitie.

Zuidland is een boek over vergeten figuren uit de Nederlandse geschiedenis — Jacob Roggeveen, ontdekkingsreiziger van Paaseiland, en anderen die door de officiële geschiedschrijving zijn genegeerd. P.F. Thomése schrijft hier met dezelfde essayistische vrijheid als Nooteboom in 533: hij mengt feit en fictie, persoonlijk commentaar en historische reconstructie, en laat de structuur van het boek bepalen door zijn eigen associaties in plaats van door een van tevoren bedacht verhaal. Waar 533 gaat over een man en zijn eiland, gaat Zuidland over mannen en hun eilanden — en over de vraag wat er overblijft van iemands leven als de officiële versie hem heeft vergeten. Beide boeken delen een scepsis tegenover grote narratieven en een voorkeur voor het fragment boven het systeem.