Wat lezen na Het Spaanse van Spanje?

Wie Het Spaanse van Spanje goed vond, moet hier beginnen. De omweg naar Santiago bundelt alle Spanje-omzwervingen van Cees Nooteboom in één boek — van de jaren vijftig tot het nieuwe millennium. Het is geen reisgids maar een literair logboek: Nooteboom rijdt kriskras door het land, stopt waar niemand stopt, kijkt naar wat anderen over het hoofd zien. Hij beschrijft romaanse kerken, verlaten steden, de leegte van het Castiliaanse plateau. Zijn toon is meditatief maar nooit zweverig — hij observeert, duidt, plaatst in context. De pelgrimsroute naar Santiago vormt de rode draad, maar de échte reis gebeurt in de zijwegen. Dit is het fundament waarop Het Spaanse van Spanje voortbouwt.

Hier staan de oorspronkelijke reisverhalen die Nooteboom vanaf 1957 voor Elsevier schreef — Europa, Noord-Afrika, later ook verder weg. Het zijn korte, scherpe observaties: een hotelbrand in Parijs, een markt in Tunesië, een klooster in Griekenland. Nooteboom is nog jong, hij heeft weinig geld, hij lifت, slaapt in goedkope pensions, schrijft reportages die na zestig jaar nog steeds kloppen. Wat dit boek verbindt met Het Spaanse van Spanje is de honger naar het authentieke — niet de toeristische hoogtepunten maar de wereld daaromheen. De toon is directer dan in zijn latere reisboeken, minder filosofisch, meer verslaggever. Voor wie Nootebooms methode wil zien ontstaan: dit is het beginjaar.

Dit boek gaat over Menorca, het eiland waar Nooteboom een groot deel van het jaar woonde. 533 is een mengvorm: dagboekfragmenten, observaties van planten en dieren, herinneringen aan reizen elders, reflecties op het schrijverschap. De structuur is los — korte alinea's, geen chronologie, geen dwang om ergens naartoe te gaan. Wat het verbindt met Het Spaanse van Spanje is de focus op een plek die je intimken kent: niet het Spanje van de toerist maar het Menorca van iemand die er woont, die de seizoenen ziet wisselen, die weet waar de beste vijgenbomen staan. Nooteboom schrijft over wat hij dagelijks ziet — een hagedis, een cactus, de buren — zonder verheffing of nostalgie. Het is contemplatief zonder zweverig te worden.

Waar Nooteboom Spanje beschrijft, neemt P.F. Thomése je mee naar vergeten plekken in de Nederlandse geschiedenis: Jacob Roggeveen op Paaseiland, een schilder in de VOC-tijd, een predikant in de negentiende eeuw. Het zijn levens die bijna niemand kent, die Thomése opgraaft uit archieven en tot leven brengt. Zijn proza is precies en afstandelijk — hij observeert zijn personages zoals Nooteboom een dorp observeert. Zuidland draait om wat verloren gaat als niemand het opschrijft, om plaatsen en mensen die buiten de canon vallen. De toon is droog, wars van sentiment, gericht op feiten en details. Voor wie in Het Spaanse van Spanje de combinatie herkent van nauwkeurigheid en oog voor het vergeten.

Pfeijffer neemt je mee naar het oude Griekenland, naar Athene tijdens de Peloponnesische oorlog, en vertelt het leven van Alkibiades — generaal, politicus, verrader, verleider. Het is een monumentale historische roman, rijk gedocumenteerd, maar geschreven met de helderheid van een reisverslag. Ilja Leonard Pfeijffer kent het antieke Griekenland zoals Nooteboom Spanje kent: hij heeft er jarenlang rondgereisd, de plekken bezocht waar Alkibiades liep, de bronnen gelezen. Wat beide auteurs delen is de obsessie met een plek, de weigering om snel te oordelen, de aandacht voor wat er écht gebeurde. Alkibiades is geen quick read — het is dik, veeleisend, vol met historische context — maar voor wie Nootebooms precisie waardeert, is dat juist de kracht.