Wat lezen na Nirwana?

Ook hier draait alles om een eenzaam geworden man die vastloopt in het verleden. Paul Krüzen woont vijftig jaar met zijn vader op een vervallen boerderij aan de grens, opgesloten in een cyclus van verzorging en vijandigheid. Tommy Wieringa gebruikt dezelfde koele toon als in Nirwana: geen sentiment, wel meedogenloze observatie van hoe mensen verstarren. De setting — een vergeten dorp, randfiguren, stilstand — versterkt de claustrofobie. Waar Nirwana breed uitwaaiert over generaties, concentreert De heilige Rita zich op één interieur, één relatie. Beide boeken delen het besef dat verlossing niet bestaat, alleen continuering van keuzes die al lang geleden zijn gemaakt.

Wieringa volgt een succesvolle microbioloog die onderzoek doet naar pijn — een zoektocht die meteen persoonlijk wordt. Net als de kunstenaar Hugo in Nirwana lijkt Edward maatschappelijk geslaagd, maar draagt hij een erfenis mee die niet te ontlopen valt. Het boek stelt expliciete vragen: kun je andermans pijn begrijpen als je die zelf niet hebt gevoeld? Die vraag raakt rechtstreeks aan Nirwana's thema van schuld en empathie. Wieringa schrijft hier filosofischer dan in zijn andere werk, met langere overpeinzingen. Voor wie in Nirwana herkende hoe persoonlijk leed wordt geïntellectualiseerd, biedt Een mooie jonge vrouw een intimere variant: één man tegenover zijn eigen gemis in plaats van een familie tegenover de geschiedenis.

Een kleinzoon ontvangt oude cahiers van zijn grootvader, een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog, en reconstrueert diens leven. Stefan Hertmans werkt met dezelfde driehoek als Wieringa: verteller, grootvader, tussenliggende generatie. Beide boeken onderzoeken hoe oorlog doorwerkt in families die nooit oorlog zelf meemaakten, en beide schrijvers houden afstand — geen fictieve stemmen, maar documentaire reconstructie aangevuld met verbeelding. Het verschil: Hertmans' grootvader was slachtoffer, Wieringa's collaborateur. Dat maakt Oorlog en terpentijn empathischer van toon, maar de structuur blijft vergelijkbaar: een nazaat die probeert te begrijpen wat niet te begrijpen valt. Voor wie in Nirwana de spanning zocht tussen privégeschiedenis en grote geschiedenis.

Wieringa's doorbraakroman draait om een gehandicapte dorpsjongen die gefascineerd raakt door een nieuwkomer, Joe, die alles belichaamt wat hij zelf niet kan zijn. Het boek deelt met Nirwana de interesse in personages die hun beperkingen maskeren met mythevorming — Joe creëert zijn eigen legende, net zoals Willem Adema zijn oorlogsverleden herschrijft. Het verschil is toon: Joe Speedboot is vitaler, jonger, vol beweging. Waar Nirwana stolt in retrospectie, houdt Joe Speedboot de illusie van vooruitgang levend. Voor wie in Nirwana herkende hoe mensen zichzelf opblazen tot groter-dan-leven figuren, maar nu wil zien hoe dat ontstaat in plaats van hoe het eindigt.

Cees Nooteboom volgt in De brief een man die jarenlang door Latijns-Amerika zwerft en plotseling een brief ontvangt die hem dwingt naar Europa terug te keren. Het boek deelt met Nirwana de interesse in figuren die zichzelf geografisch of intellectueel distantiëren van hun oorsprong, en de vraag of zo'n afstand ooit volstaat. Nooteboom schrijft reflexiever, met lange passages over tijd en herinnering. Waar Wieringa familiegeschiedenis gebruikt als structuur, gebruikt Nooteboom reizen als middel om stilstand bloot te leggen. Beide schrijvers zijn meesters in het uitstellen van confrontatie: hun personages cirkelen rond wat ze niet onder ogen willen zien. Voor wie Nirwana's filosofische afstand waardeerde boven emotionele betrokkenheid.