Wat lezen na Open gelijk een mond?

Dit is Jeroen Olyslaegers op zijn meest geconcentreerde. Waar Open gelijk een mond je een stem geeft die om de werkelijkheid cirkelt, zet WIL je vast in het hoofd van iemand die zichzelf voortdurend probeert te rechtvaardigen. Wilfried Wils is hulpagent in bezet Antwerpen, dichter in spé, en vertelt zijn verhaal als een lange bekentenis zonder absoluut schuldbesef. De zinnen zijn korter dan in het vroege werk, strakker, maar de techniek is verwant: een eerste-persoons-stem die de waarheid filtert door eigen behoeftes. Het verschil zit in de morele lading — hier draait alles om wat iemand verzwijgt terwijl hij spreekt. Als je Open gelijk een mond las voor de manier waarop een stem zich verhoudt tot wat hij vertelt, krijg je hier dezelfde spanning, maar met een ethische urgentie die het vroege boek niet had.

Kunsthandelaar Donald verliest zijn grip op de wereld tijdens de eurocrisis. Olyslaegers gebruikt hier hetzelfde gereedschap als in zijn vroege werk — een verteller die praat en praat, waarbij de werkelijkheid steeds meer een kwestie wordt van hoe iemand die verwoordt — maar plaatst dat nu in een satirische context. Waar Open gelijk een mond werkt met een zekere intimiteit tussen stem en lezer, maakt Winst die stem explicieter problematisch: Donald is hebzuchtig, paranoïde, en zijn observaties over kunst en geld zijn even scherp als onbetrouwbaar. De zinnen zijn langer dan in WIL, ritmischer, dichter bij het vroege proza. Voor wie in Open gelijk een mond de spanning waardeerde tussen wat een stem zegt en wat die laat zien, biedt Winst diezelfde techniek, maar nu met een personage waar je actief afstand van moet nemen.

Het debuut van Stefan Hertmans uit 1981 is net als Open gelijk een mond een boek waarin de stem van de schrijver zelf voelbaar aanwezig is, niet als autobiografie maar als bewuste literaire constructie. Hertmans schrijft over zijn jeugd in de jaren zeventig, maar doet dat zonder nostalgie — het is een analyse van hoe je je jeugd herinnert terwijl je hem al beschrijft. De zinnen zijn lang, associatief, en de structuur is meer een reeks van observaties dan een plot. Waar Olyslaegers' vroege werk opereert vanuit een zekere beslotenheid, kiest Hertmans voor een opener, maar net zo zelfbewuste stijl. Beide boeken delen het idee dat het beschrijven van werkelijkheid tegelijk een constructie van die werkelijkheid is. Als je Open gelijk een mond las voor de manier waarop taal zelf het onderwerp wordt, biedt Ruimte een verwant experiment.

Na WIL gaat Olyslaegers verder terug in de geschiedenis: Antwerpen in de zestiende eeuw, een stad vol geweld en bijgeloof. Beer verliest drie vrouwen in het kraambed. De verteltrant verschilt van het vroege werk — minder een interne monoloog, meer een chroniqueur die een wereld reconstrueert — maar de obsessie met taal blijft. Personages spreken in dialect, in archaïsmen, en de verteller lijkt even geïnteresseerd in hoe mensen toen dachten als in wat ze deden. Waar Open gelijk een mond werkt met hedendaagse taal die zichzelf bewust is, kiest Wildevrouw voor een historische setting waarin taal juist afstand schept. Het is Olyslaegers' meest vergezochte boek qua tijd en plaats, maar technisch nog steeds herkenbaar: een stem die de werkelijkheid ordent, en daarmee vervormt.

Een amateur-actrice en schrijversmoeder verliest haar spraakvermogen na een beroerte. Tom Lanoye schrijft over hoe iemand langzaam aftakelt, maar doet dat niet sentimenteel — het is een lange, confronterende observatie van wat er gebeurt als taal verdwijnt. Waar Open gelijk een mond draait om iemand die spreekt en spreekt, gaat Sprakeloos over het tegenovergestelde: iemand die niet meer kan spreken, en hoe dat de relatie met haar zoon verandert. Toch delen beide boeken een vergelijkbare techniek: de verteller staat dichtbij, registreert details, maar houdt tegelijk afstand door de manier waarop hij die details beschrijft. Lanoye schrijft met meer woede dan Olyslaegers' vroege werk, maar de aandacht voor taal als materiaal — wat het doet, wat het niet kan — is verwant. Voor wie in Open gelijk een mond de rol van de stem zelf belangrijk vond, biedt Sprakeloos een variatie: wat gebeurt er als die stem wegvalt?