Wat lezen na The Books of Jacob?

Na The Books of Jacob is dit een logische volgende stap: opnieuw een Poolse microkosmos over meerdere generaties, opnieuw een structuur die lineaire tijd opbreekt. Waar Jacob zich uitstrekt over Europa, blijft Oer binnen de grenzen van één fictief gebied waar aartsengelen de wacht houden. Olga Tokarczuk gebruikt hier kortere hoofdstukken die elk een ander personage of tijdperk belichten — van middeleeuws bijgeloof tot de Tweede Wereldoorlog. Het boek is smaller in scope maar niet minder ambitieus: elk fragment toont hoe mythe en werkelijkheid door elkaar lopen, hoe een plek vorm krijgt door de verhalen die erover verteld worden. Minder archief, meer folkloristische verbeelding, maar dezelfde interesse in hoe gemeenschappen zich definiëren door wat ze geloven.

Dit is Tokarczuks meest experimentele boek: een collage van dromen, anekdotes, historische fragmenten en speculaties over een grensstreek in zuidwest-Polen die na 1945 van Duits in Pools gebied veranderde. Het heeft geen plot in traditionele zin — eerder een reeks ingangen tot een landschap waar het verleden letterlijk onder de oppervlakte zit. Net als in Jacob gaat het over identiteit op plekken waar grenzen verschuiven, waar mensen zich moeten verhouden tot wat er vóór hen was. De vertelstem is persoonlijker, meer essayistisch; sommige passages lezen als filosofische overpeinzingen, andere als folklore. Korter dan Jacob (zo'n driehonderd pagina's), maar even veeleisend qua concentratie — je moet de fragmenten zelf tot een geheel maken.

Waar Tokarczuk haar achtiende-eeuwse sekteleider opbouwt uit archiefstukken en verbeelding, doet Stefan Hertmans iets vergelijkbaars met zijn grootvader: een Vlaamse kunstenaar die door de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog trok en zijn herinneringen in cahiers noteerde. Hertmans vult de leemtes aan met fictie, maar blijft dicht bij de bronnen — het is evenzeer documentatie als verbeelding. De stem is intiemer dan die van Tokarczuk, de scope kleiner (één leven in plaats van een beweging), maar de methode raakt aan hetzelfde: hoe maak je het verleden voelbaar zonder het te vereenvoudigen? Hertmans laat zien hoe persoonlijke trauma's zich verhouden tot de grote geschiedenis, hoe een individueel verhaal iets blootlegt over een tijdperk.

Tokarczuks eerste roman na de Nobelprijs verkleint de scope aanzienlijk: één sanatorium in Silezië, 1913, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Een student komt aan voor een longkuur en ontdekt dat het bergpension vol zit met mannen die over vrouwen spreken alsof ze een bedreiging vormen. Waar Jacob zich verspreidt over landkaarten en decennia, concentreert Empusion zich op een paar weken en een handvol personages. Maar de methode blijft herkenbaar: Tokarczuk pluist de macht van mythes en vooroordelen uit, laat zien hoe ideologieën vorm krijgen in alledaagse gesprekken. Het is een feministisch antwoord op Thomas Mann, vol sardonische humor en een groeiend gevoel van dreiging — minder episch dan Jacob, maar even scherp in hoe het ideologie ontleedt.

Als je in Jacob gewend bent geraakt aan verhalen die tussen realiteit en mythe heen en weer springen, biedt Haruki Murakami een vergelijkbare dynamiek in eigentijds Japan. Twee verhaallijnen — een vijftienjarige weggelopen jongen en een oudere man die met katten kan praten — bewegen naar elkaar toe terwijl de grenzen tussen droom en werkelijkheid vervagen. Murakami gebruikt folklore en filosofische raadsels op een manier die niet historisch is zoals bij Tokarczuk, maar wel even vasthoudend doorwerkt: personages stuiten op symbolische obstakels, dromen beïnvloeden gebeurtenissen, tijd gedraagt zich vreemd. Waar Jacob zich uitspreidt, concentreert Kafka zich tot een vaste structuur van afwisselende hoofdstukken — toegankelijker qua omvang, maar even veeleisend qua bereidheid om het onverklaarbare te accepteren.