Andrea Camilleri

Andrea Calogero Camilleri (Porto Empedocle, 6 september 1925 – Rome, 17 juli 2019) was een Italiaans schrijver die vooral bekend werd met zijn detectiveromans rond commissaris Salvo Montalbano. Hij groeide op in Porto Empedocle op Sicilië, een stad die later model zou staan voor het fictieve Vigàta waarin zijn beroemdste reeks zich afspeelt. Camilleri begon een studie literatuur aan de Universiteit van Palermo, maar maakte die niet af. Wel publiceerde hij in die jaren al gedichten en korte verhalen, en in 1945 won hij daarvoor de Premio St Vincent. Hij werd lid van de Italiaanse Communistische Partij — een politieke oriëntatie die hij zijn leven lang zou behouden.

Tussen 1948 en 1950 studeerde Camilleri toneel- en filmregie aan de Accademia Nazionale d'Arte Drammatica 'Silvio d'Amico' in Rome. Daar begon zijn eerste carrière: die van regisseur en scenarioschrijver. Hij regisseerde werk van Luigi Pirandello en Samuel Beckett, en bij de Italiaanse publieke omroep RAI werkte hij mee aan verschillende televisieproducties, waaronder de reeks Le inchieste del commissario Maigret met Gino Cervi — een vroege, veelzeggende voorbode van zijn latere literaire fascinatie voor de politieman als personage. In 1977 keerde hij terug naar de Accademia 'Silvio d'Amico', waar hij ongeveer twintig jaar lang de leerstoel filmregie bekleedde. In 1957 was hij getrouwd met Rosetta Dello Siesto; het stel kreeg drie kinderen.

Dat Camilleri uiteindelijk romanschrijver werd, verliep moeizaam. Zijn eerste roman, Il Corso Delle Cose ('De loop der dingen'), schreef hij in 1978, maar het boek werd door talloze uitgeverijen afgewezen. De op Sicilië gevestigde schrijver Leonardo Sciascia raadde hem aan vol te houden; uiteindelijk nam uitgeverij Lalli het aan. Een tweede roman, Un Filo di Fumo ('Een rookpluim'), volgde in 1980, maar ook die kreeg weinig weerklank. Daarna zweeg Camilleri twaalf jaar als romanschrijver. Pas in 1992, met La Stagione della Caccia ('Het jachtseizoen'), kwam de ommekeer: dat boek werd een bestseller en opende de deur naar het werk waarom hij nu wordt herinnerd.

Twee jaar later, in 1994, verscheen La forma dell'Acqua ('De vorm van water'), het eerste deel in de inmiddels wereldwijd bekende reeks rond commissaris Salvo Montalbano. Camilleri was toen 69. Montalbano is een eigenzinnige, humeurige politieman in het denkbeeldige Siciliaanse stadje Vigàta, met uitgesproken gastronomische voorkeuren en een onverzettelijk gevoel voor rechtvaardigheid. De naam van het personage is een hommage aan de Spaanse schrijver Manuel Vázquez Montalbán, en de overeenkomsten tussen diens Pepe Carvalho en Camilleri's commissaris — inclusief de prominente rol van eten — worden door Wikipedia expliciet opgemerkt.

Stilistisch is de reeks onmiskenbaar Siciliaans. Camilleri schreef in het Italiaans, maar strooide zijn proza royaal met Siciliaanse woorden en grammaticale wendingen — een vermenging die het lokale karakter van Vigàta hoorbaar maakt en die zijn werk een eigen signatuur geeft. Volgens zijn eigen website noemde hij Montalbano gekscherend een 'serial killer of characters': het personage was zo veeleisend geworden dat hij regelmatig een nieuwe Montalbano moest schrijven, enkel om zijn commissaris tevreden te houden en zelf aan ander werk te kunnen beginnen. De door Wikipedia genoemde invloed van Pirandello — wiens ouders bevriend waren met die van Camilleri — klinkt door in motieven als de wilde olijfboom die Montalbano helpt nadenken.

De populariteit explodeerde door de televisiebewerking met Luca Zingaretti in de hoofdrol. Die serie bracht Montalbano bij een massapubliek en veranderde zelfs de werkelijkheid: in 2003 wijzigde Porto Empedocle, de stad waarop Vigàta is gemodelleerd, zijn officiële naam in Porto Empedocle Vigàta om toeristen te trekken. In 2005 ontving Camilleri een eredoctoraat van de Universiteit van Pisa. In 2012 won The Potter's Field, in de Engelse vertaling van Stephen Sartarelli, de International Dagger van de Britse Crime Writers' Association. Tegen het einde van zijn leven waren wereldwijd zo'n tien miljoen exemplaren van zijn romans verkocht; de BBC zond de televisiereeks vanaf 2011 uit op BBC Four, waarna ook in het Verenigd Koninkrijk, Australië en Noord-Amerika het publiek groeide. In Italië werd Camilleri bovendien een mediafiguur dankzij parodieën op de radio door komiek Fiorello.

Camilleri bleef tot op hoge leeftijd actief als schrijver en als televisie- en theaterregisseur in Rome, waar hij in 2019 op 93-jarige leeftijd aan een hartinfarct overleed. Zijn Nederlandstalige lezers vinden zijn werk onder meer bij uitgeverij Serena Libri, die een deel van het oeuvre vertaalde.

Voor wie Camilleri wil leren kennen, zijn er twee natuurlijke ingangen. Wie het complete verhaal van commissaris Montalbano wil volgen, begint bij De vorm van water (1994) — het eerste deel introduceert Vigàta, de personages en de karakteristieke mix van Italiaans en Siciliaans dialect, en biedt het meeste leesplezier wanneer je de reeks op volgorde leest. Wie liever een bekroond hoogtepunt uit de reeks pakt, kan terecht bij The Potter's Field, het deel dat in 2012 de International Dagger won en dat laat zien hoe strak Camilleri de politieroman naar zijn hand had gezet. En wie nieuwsgierig is naar de schrijver vóór Montalbano, vindt in Het jachtseizoen (1992) het boek waarmee hij na twaalf jaar stilte terugkeerde — losser van vorm dan de reeks, maar met dezelfde Siciliaanse sfeer.