Cees Nooteboom

Cornelis Johannes Jacobus Maria Nooteboom, beter bekend als Cees Nooteboom, werd op 31 juli 1933 geboren in Den Haag. Hij was een Nederlandse schrijver van romans, poëzie en reisverslagen, en gold tot zijn dood als een van de meest vertaalde Nederlandse auteurs. Zijn jeugd werd getekend door het bombardement op het Bezuidenhout in 1945, waarbij zijn vader omkwam. Na het hertrouwen van zijn moeder werd hij door zijn katholieke stiefvader op kostscholen gezet — een franciscaner klooster in Venray en het Augustinianum in Eindhoven — en hij rondde uiteindelijk zijn middelbare school af aan een avondgymnasium in Utrecht. Hij overleed op 11 februari 2026 op 92-jarige leeftijd in Sant Lluís op Menorca, waar hij een groot deel van het jaar verbleef.

Nooteboom begon in 1951 te werken bij een bank in Hilversum, maar trok vanaf 1953 door Europa nadat hij was afgekeurd voor militaire dienst omdat hij naar verluidt 'te mager' was. Tijdens die zwerftocht schreef hij het eerste hoofdstuk van zijn debuutroman. In Parijs leerde hij de fotograaf Philip Mechanicus kennen, naar wie hij zijn debuut Philip en de anderen (1955) vernoemde. Voor dit boek ontving hij als eerste de Anne Frank-prijs. Een jaar later volgde de dichtbundel De doden zoeken een huis (1956), en in datzelfde jaar schreef hij voor Het Parool een grote reportage over de Hongaarse opstand. Aan het eind van de jaren vijftig begon hij reisverhalen te schrijven voor Elsevier — een genre dat hem zijn hele leven zou blijven bezighouden.

Na zijn tweede roman De ridder is gestorven (1963) zweeg Nooteboom bijna twintig jaar als romanschrijver. In die periode werkte hij als redacteur bij de Volkskrant (vanaf 1961) en vanaf 1967 als reisredacteur bij het tijdschrift Avenue. Pas in 1980 brak hij door met Rituelen, dat in 1981 werd bekroond met de Ferdinand Bordewijk Prijs; voor hetzelfde boek ontving hij ook de Pegasus Prize. Het was zijn eerste roman die in het Engels verscheen, in 1983 uitgegeven door Louisiana State University Press, dat vervolgens ook zijn eerdere romans en latere werk in vertaling op de Amerikaanse markt bracht. Rituelen werd in 1989 verfilmd door Herbert Curiël met Derek de Lint en Thom Hoffman in de hoofdrollen.

De stijl van Nooteboom wordt gekenmerkt door raamvertellingen, vaak nog eens onderverdeeld in lagen die elk in een eigen toon zijn geschreven. Naarmate een boek vordert, laat hij de grens tussen kader- en kernverhaal vervagen, ook wanneer die zich op verschillende plaatsen of tijden afspelen; gestorven personages keren terug in nakomelingen, zodat alle lagen uiteindelijk samenvloeien. Zijn hoofdpersonages zijn doorgaans complex of chaotisch, en de liefdes- en seksuele verhoudingen verlopen zelden langs gangbare lijnen — driehoeksverhoudingen en ongebruikelijke afhankelijkheden tekenen het werk. Andere culturen krijgen consequent ruimte: de roman Paradijs verloren (2007) bevat bijvoorbeeld een verhaal-in-een-verhaal-in-een-verhaal waarin de cultuur van de Aboriginals een belangrijke rol speelt en waarin een hoofdpersonage, Alma, in een achterbuurt van São Paulo wordt verkracht zonder daar trauma's aan over te houden — een bewuste breuk met realistische conventies.

Tot zijn bekendste latere romans behoren Een lied van schijn en wezen (1984), Het volgende verhaal (1991), geschreven voor de Boekenweek en in 1993 bekroond met de Aristeion Prize, Allerzielen (1998) en Paradijs verloren (2007). Daarnaast bouwde hij een omvangrijk reisoeuvre op met titels als De omweg naar Santiago, Nootebooms hotel (2002), Berlijn (over zijn jaren in de stad, samengebracht in Berlijn 1989-2009), Het Spaanse van Spanje (2023) en Frankrijk: Alle Franse reisverhalen (2024). Zijn complete reisverhalen voor Elsevier verschenen verzameld als Op reis. Ook bleef hij dichten, met bundels als Open als een schelp, dicht als een steen (1978) en Licht overal (2014). Zijn Nederlandse uitgever was De Bezige Bij.

Nootebooms werk werd vertaald in onder meer het Duits, Engels, Spaans, Frans, Turks en Hongaars en behoort tot het meest vertaalde Nederlandstalige proza. In het Duitse taalgebied was hij een echte bestseller-auteur — vertalingen verschenen daar soms eerder dan het Nederlandse origineel. Hij werd herhaaldelijk genoemd als kandidaat voor de Nobelprijs voor Literatuur en ontving op 2 september 2019 een eredoctoraat van University College London. In 2005 was hij gast in Zomergasten bij de VPRO. Privé werd hij na een eerste huwelijk met Fanny Lichtveld (1957-1964) en een geruchtmakende relatie met zangeres Liesbeth List, voor wie hij tussen 1965 en 1979 ook teksten schreef, opnieuw verliefd: in 1979 leerde hij de fotografe Simone Sassen kennen, die zijn levenspartner werd en met wie hij in 2016 op 83-jarige leeftijd trouwde.

Voor wie Nooteboom voor het eerst leest en zijn signatuur in compacte vorm wil ervaren: begin bij Rituelen. Het is zijn doorbraakroman, niet te lang, en geeft direct een goed beeld van zijn gelaagde vertelwijze en zijn fascinatie voor tijd, ritueel en chaotische personages. Wie liever een korte en virtuoze ingang heeft, kan het Boekenweekgeschenk Het volgende verhaal kiezen — een internationaal bekroonde novelle die in één zitting te lezen is. En voor lezers die meer geïnteresseerd zijn in Nooteboom als reiziger en essayist dan als romancier biedt De omweg naar Santiago een rijke kennismaking met zijn Spaanse werk; het inspireerde verschillende Spaanse en Nederlandse componisten, onder wie Benet Casablancas (Six Glosses, 2010).