Hella S. Haasse

Hélène Serafia Haasse, beter bekend als Hella Haasse, werd op 2 februari 1918 geboren in Batavia, het huidige Jakarta, en overleed op 29 september 2011 in Amsterdam. Ze was een Nederlandse schrijfster van romans, essays, toneel en poëzie, en groeide grotendeels op in Nederlands-Indië als oudste kind van Willem Hendrik Haasse, een financieel inspecteur die onder het pseudoniem W.H. van Eemlandt boeken schreef, en de concertpianiste Katharina Diehm Winzenhöhler. Na haar eindexamen aan het Bataviaas Lyceum in 1938 verhuisde ze naar Nederland om in Amsterdam Scandinavische taal- en letterkunde te studeren. In 1979 verhuisde ze met haar echtgenoot Jan van Lelyveld naar Frankrijk, waar ze tot 1990 in het dorp Saint-Witz in de Val-d'Oise woonde; haar laatste jaren bracht ze door in Amsterdam.

Haasse debuteerde in 1939 met gedichten in het tijdschrift Werk. Tijdens de oorlogsjaren stopte ze met haar studie en volgde ze een opleiding aan de Amsterdamse Toneelschool. Om in haar levensonderhoud te voorzien sloot ze zich aan bij het Centraal Tooneel onder leiding van Cees Laseur, wat impliceerde dat ze lid was van de Nederlandsche Kultuurkamer — een keuze die ze naar eigen zeggen niet had. Na haar huwelijk met Jan van Lelyveld op 18 februari 1944 beëindigde ze haar toneelcarrière, al bleef ze teksten schrijven voor het zomercabaret van het gezelschap, voor Wim Sonneveld en na de oorlog voor Cor Ruys. In de hongerwinter werkte ze aan een deel van wat later Het woud der verwachting (1949) zou worden.

De doorbraak kwam in 1948 met de novelle Oeroeg, geschreven als Boekenweekgeschenk. Het verhaal volgt de vriendschap tussen een planterszoon en een inlandse jongen die als volwassenen tegenover elkaar komen te staan — de een als koloniale overheerser, de ander als vrijheidsstrijder. Het boek werd voor generaties Nederlandse scholieren verplichte kost, vaak herdrukt en in 2009 uitgekozen voor de campagne Nederland Leest. Bij verschijnen kreeg het ook scherpe kritiek: de Indo-auteur Tjalie Robinson, destijds nog in Nederlands-Indië woonachtig en pleitend voor verbroedering, vond de personages ongeloofwaardig en hekelde wat hij als de defaitistische toon van het boek zag. In 1993 verscheen er een filmbewerking.

Een aanzienlijk deel van haar oeuvre behoort tot de Indische letterkunde. Naast Oeroeg gaat het onder meer om Krassen op een rots (1970), de historische roman Heren van de thee (1992) over een theeplanter die zich rekenschap geeft van zijn verantwoordelijkheid tegenover de inlandse bevolking, en haar laatste roman Sleuteloog (2002), die expliciet terugkeert naar de vraag uit Oeroeg: kan een vriendschap tussen een Nederlandse koloniaal en een Indonesisch kind werkelijk standhouden, en kunnen zij elkaar ten diepste begrijpen? Daarnaast schreef ze historische romans buiten de Indische context, waaronder Het woud der verwachting (1949), Schaduwbeeld of Het geheim van Appeltern en De tuinen van Bomarzo. Haar reizen terug naar Java in 1969 en 1976 leidden tot het besef, in haar eigen woorden: "nu heb ik het gezien, ik besef nu pas dat ik een vreemdeling ben, ook al is het mijn geboorteland."

Naast romans verscheen er een breed essayistisch en autobiografisch oeuvre. Uitzicht: essays, portretten en beschouwingen toont haar werk als beschouwer, terwijl Ogenblikken in Valois indrukken uit haar Franse jaren bundelt. In 2023 verscheen postuum de brievenbundel Ik stuur deze brief maar op goed geluk weg: Brieven 1939-1950. Veel van haar werk wordt heruitgegeven door Singel Uitgeverijen, dat de back-catalogue beheert. Ook na haar overlijden in 2011 blijft het oeuvre breed verkrijgbaar, inclusief verzamelbanden zoals Oeroeg: verzameld werk.

Haasse gold als een van de eerste Nederlandse schrijvers die hun werk in het buitenland actief onder de aandacht brachten en behoort tot de in het buitenland meest gelezen Nederlandse auteurs. Heren van de thee verscheen in 2010 in het Engels als The Tea Lords. In 1983 ontving zij de P.C. Hooft-prijs en in 2004 de Prijs der Nederlandse Letteren. Ze verzorgde als enige auteur driemaal het Boekenweekgeschenk. In 1988 werd ze gekozen om de Nederlandse Koningin te interviewen ter gelegenheid van haar vijftigste verjaardag, waarna Adriaan van Dis haar — volgens de Engelstalige Wikipedia — "the Queen among authors" noemde. In juli 2007 werd een planetoïde naar haar genoemd, 'Hellahaasse', en in 2008 werd in het Vondelpark de Boom Hella S. Haasse geplant. In datzelfde jaar opende, op haar negentigste verjaardag, een digitaal museum gewijd aan haar leven en werk.

Voor wie kennis wil maken met de schrijfster die generaties scholieren las: begin bij Oeroeg. De novelle is kort, toegankelijk en bevat in de kern de vraag die haar hele Indische oeuvre bezighoudt — kan vriendschap koloniale verhoudingen overstijgen? Wie liever direct de meer gerijpte historische roman opzoekt, kan terecht bij Heren van de thee: een breed opgezet familieverhaal over een theeplanter in Nederlands-Indië, internationaal haar bekendste boek. Lezers die haar buiten de Indische context willen leren kennen, vinden in Het woud der verwachting de jonge Haasse op haar meest historisch-ambitieuze, terwijl Sleuteloog laat zien hoe ze als 84-jarige nog terugkeerde naar de thema's van haar debuut.