J. Bernlef

J. Bernlef was het bekendste pseudoniem van Hendrik Jan Marsman, geboren op 14 januari 1937 in Sint Pancras en overleden op 29 oktober 2012 in Amsterdam. Hij bezocht de hbs in Haarlem en studeerde daarna enige tijd politieke en sociale wetenschappen. Vanaf 2002 publiceerde hij onder de naam Bernlef zonder initiaal, ontleend aan een achtste-eeuwse blinde Friese dichter; daarnaast gebruikte hij schuilnamen als Ronnie Appelman, Cas den Haan en Cas de Vries. Hij was schrijver, dichter én vertaler — een combinatie die zijn hele oeuvre kenmerkt.

In 1958 was Bernlef samen met K. Schippers en G. Brands medeoprichter van het tijdschrift Barbarber, een neodadaïstisch blad dat poëzie en alledaagse waarneming op zijn kop zette en een vaste plek heeft gekregen in de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Twee jaar later, in 1960, debuteerde hij met de dichtbundel Kokkels en de verhalenbundel Stenen spoelen. Voor Kokkels had hij in 1959 al de Reina Prinsen Geerligsprijs gekregen. In de jaren zestig en zeventig verschenen daarna in hoog tempo poëziebundels, verhalen en romans, waaronder Dit verheugd verval (1963), Brits (1974) en De man in het midden (1976).

De grote doorbraak bij het brede publiek kwam in 1984 met Hersenschimmen. In die roman beschrijft Bernlef het dementeringsproces van binnenuit, vanuit het perspectief van een oude man die de greep op de werkelijkheid verliest. Het boek staat op de NRC-lijst van beste Nederlandse romans en werd in 1988 verfilmd door Heddy Honigmann; in 2006 maakte Guy Cassiers er bij het Ro Theater een toneelbewerking van. In 1993 schreef Bernlef met Eclips een soort pendant: opnieuw een nauwgezette beschrijving van een geest die hapert, ditmaal na een hersenbloeding. Waarneming, taal en het wegvallen ervan vormen de rode draad door zijn werk, zowel in proza als in poëzie.

Bernlef werd meermalen bekroond. In 1984 ontving hij de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele oeuvre, in 1987 de AKO Literatuurprijs voor Publiek geheim, in 1989 de Diepzee-prijs voor Hersenschimmen en in 1994 de P.C. Hooft-prijs, opnieuw voor zijn complete werk. In 2008 schreef hij het Boekenweekgeschenk De pianoman. Naast eigen werk introduceerde hij Amerikaanse en Zweedse dichters in het Nederlandse taalgebied, onder wie Marianne Moore, Elizabeth Bishop en Tomas Tranströmer; van Tranströmer vertaalde hij het volledige werk onder de titel Die herinneringen zie mij. Hersenschimmen werd in het Engels vertaald als Out of Mind.

Voor Nederlandse lezers is Bernlef een hoeksteen van de naoorlogse literatuur, met een bij Singel Uitgeverijen breed beschikbare back-catalogue, van vroege poëzie als Morene, Dit verheugd verval en Brits tot verhalenbundels als Hondedromen en Schaduw van een vlek. Wie zijn werk nog niet kent, begint het beste bij Hersenschimmen: korte, klare roman waarin meteen voelbaar wordt waarom Bernlef zo ongeëvenaard schreef over de breekbaarheid van het bewustzijn. Wie daarna verder wil, kan via Eclips en De pianoman doorlezen naar de poëzie en de essays.